Ngày 10/9/2016 ( tức mùng 10/8 ÂL) chúng tôi về Tiên Điền dự ngày giỗ thứ 196 của Đại thi hào Nguyễn Du. Thật may mắn và tình cờ tôi gặp lại Nguyễn Du. Nói đúng ra là gặp người viết bài thơ nổi tiếng “Bên mộ cụ Nguyễn Du”và tận mắt mình được chiêm ngưỡng bức tượng Nguyễn Du bằng gỗ Gù hương lớn nhất hiện nay.
Từ Bài thơ “Bên mộ cụ Nguyễn Du”
Tôi đang đứng ở nhà khách khu lưu niệm Nguyễn Du gặp lại nhiều học giả trong hội Kiều học Việt Nam như Giáo sư Phong Lê, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Khắc Phi… thì bất ngờ thấy một dáng người quen trông rất nhanh nhẹn bước đến. Người đó có mái tóc xanh rậm bồng bềnh trông trẻ hơn tuổi nhiều - nhà thơ Vương Trọng. Vâng, chính ông là người viết bài thơ “Bên mộ cụ Nguyễn Du” cách đây 34 năm. Vừa lúc nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Đăng Việt người đã chụp bộ ảnh hiếm có về đại thi hào Nguyễn Du cách đây mấy chục năm, lúc đó mộ Nguyễn Du vẫn chưa xây lại khang trang như bây giờ. Nguyễn Đăng Việt kéo tôi lại gần nhà thơ Vương Trọng rủ cả hai người lại chụp ảnh kỉ niệm. Thật là cơ hội hiếm có để tôi tìm hiểu thêm về sự ra đời của bài thơ “Bên mộ cụ Nguyễn Du”. Anh Nguyễn Đăng Việt tặng tôi một tấm ảnh chụp mộ Cụ cũng cách đây chừng ấy năm. Nhà thơ Vương Trọng nhìn tấm ảnh và hồi tưởng nhớ lại: Tháng 3/1982 nhà thơ lúc đó là BTV thơ của Tạp chí văn nghệ Quân đội được quân khu 4 mời vào dự hội diễn văn nghệ quần chúng toàn quân khu tổ chức ở thành phố Vinh. Vương Trọng rất mê truyện Kiều. Ông bảo bởi ông mang họ của Thúy Kiều, tên của chàng Kim. Vốn là dân Nghệ An nhưng ông chưa một lần tới Tiên Điền, nên khi được ban tổ chức cho khách đi tham quan quê hương Nguyễn Du, ông thích lắm. Trên đường tới quê Nguyễn Du ông hình dung ra một vùng di tích bề thế và khang trang. Vì trước đó ông nghe đài đưa tin ngành văn hóa xây dựng khu bảo tàng Nguyễn Du năm 1965 nhân kỉ niệm 200 năm ngày sinh. Nhưng thật bất ngờ tới nhà lưu niệm Đại thi hào “Trước sau nào thấy bóng người”. Đợi mãi mới thấy một chị đang cuốc cỏ khoai, chân đất chạy qua vườn tìm chìa khóa mở cửa rồi giới thiệu sơ lược vài nét về ngôi nhà này sau đó dẫn đoàn ra thăm mộ Nguyễn Du. Đứng trước ngôi  mộ “Sè sè nắm đất” giữa bãi tha ma của làng, cầm nắm hương trên tay không biết cắm vào đâu tự nhiên ông rơm rớm nước mắt. Được biết cụ mất ở Phú Xuân (Huế) năm 1820 thọ 55 tuổi. Khi cụ mất có một câu đối thật hay, người thì bảo của quan trong triều, nhưng theo nhà thơ Thanh Tịnh - hồi đó là tổng biên tập tạp chí văn nghệ quân đội cho rằng tác giả chính là nhà vua Minh Mạng. Câu đối đó như sau: “Nhất đại, tài hoa, vi sứ, vi khanh sinh bất thiểm  - Bách niên sự nghiệp tại gia tại quốc tử do vinh” (Một đời tài hoa đi sứ làm quan sống chẳng thẹn - Trăm năm sự nghiệp trong nhà ngoài nước thác cũng vinh). Mộ cụ khi đầu táng ở cánh đồng Bàu Đá xã An Hòa tình Thừa Thiên Huế và 4 năm sau (năm 1824), con trai của cụ là Nguyễn Ngũ mới đưa hài cốt của cha về táng trong vườn nhà.Và hơn 100 năm sau (1928) mới cải táng ra chỗ hiện nay cách nhà chừng vài cây số.

Nhà thơ Vương trọng (đầu cùng bên trái) rưới rượu lên mộ Nguyễn Du

Sau chuyến đi trở ra Hà Nội nhà thơ treo tấm ảnh của đoàn chụp trước mộ Nguyễn Du lên tường đối diện nơi ngồi làm việc. Ông lặng lẽ hàng giờ nhìn ảnh và nghĩ về kiếp tài hoa của đại thi hào. Đó là đêm ngày 7/3/1982 thế rồi tự dưng ông thốt lên: “Tưởng là phận bạc Đạm Tiên - Ngờ đâu cụ Nguyễn Tiên Điền nằm đây” và lấy bút ghi vào cuổn sổ đang mở sẵn trên bàn. Nỗi buồn canh cánh trong lòng chực trào ra nghẹn lại. Bởi vậy khi viết bài thơ này ông không mảy may có ý định đăng báo mà chỉ ghi lại tâm trạng thật của mình. Ông mong viết xong bài thơ để dán dưới tấm ảnh, ngày nào cũng được ngắm như là trả xong một món nợ lòng. Khi viết xong 3 khổ đầu (mỗi khổ 6 câu), ông đọc lại và nghĩ rằng: Có buồn đấy nhưng chưa đến nỗi nào, nếu khổ cuối sáng lên một ít thì có thể gửi đăng báo được. Vì thế mà ông viết tiếp “Bao giờ cây súng rời vai - Nung vôi chở đá tượng đài xây nên”. Sau  này người bảo đất nước ta đã hòa bình năm 1975 đến năm 1982 đã 7 năm rồi mà còn tự hỏi “Bao giờ cây súng rời vai” thì vô lý. Sự thật năm 1982, đất nước ta đang có cuộc chiến tranh biên giới dai dẳng chỉ đến năm 1989, khi bộ đội ta hoàn thành nhiệm vụ quốc tế ở Campuchia thì ta mới thực sự hòa bình. Thật may mắn khi năm 1983, báo văn nghệ đăng một trang thơ cho tác giả tự chọn. Vương Trọng gửi bài “Bên mộ cụ Nguyễn Du”. Ông còn nhớ như in trong trang thơ sang trọng ấy, tên bài thơ được in màu xanh như màu cỏ trên mộ cụ Nguyễn Du. Nhà thơ Thanh Tịnh gọi ông sang phòng riêng sau khi khen bài thơ và cung cấp cho ông về đôi câu đối đã dẫn trên kia. Nhà thơ lão thành gốc Huế ham mê đồ cổ nói  rằng: “Vương Trọng có biết không, phía dưới câu đối nhà vua còn ghi mấy chữ: Minh Mạng hoàng đế trang tặng” và bình luận thêm rằng trang tặng chứ không phải ban tặng đâu nhé chứng tỏ vua chúa ngày xưa cũng biết coi trọng nhà thơ.
Sau khi bài thơ ra đời nhân dân các vùng mới biết được thực trạng của mộ thi hào lúc đó. Người thì viết thư gọi điện chất vấn bộ văn hóa, tỉnh ủy Nghệ Tĩnh (lúc đó chưa tách tỉnh), người thì tổ chức các cuộc quyên góp để xây dựng lại mộ đại thi hào. Và thật kì diệu thay đến ngày “Cây súng rời vai” năm 1989, thì mộ Nguyễn Du được xây lại khang trang như bây giờ.
Đến bức tượng Nguyễn Du bằng gỗ Gù hương
Cũng trong ngày giỗ Nguyễn Du rất may mắn và bất ngờ tôi được gặp anh Nguyễn Lê Huy - người đã tặng cho khu di tích đại thi hào một bảo tượng danh nhân vô giá. Lại càng ngạc nhiên khi biết Huy là con rể của ông Nguyễn Ban - Hậu duệ của cụ Nguyễn Du. Vân Huyền vợ Huy là con của ông Nguyễn Ban, hiện là hướng dẫn viên của khu di tích. Cô gái có mái tóc dài chấm gót đã từng được nhiều văn nhân viết thơ viết bài đăng báo tặng. Nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh cũng đã chọn Vân Huyền như một người mẫu cho những tấm ảnh duyên dáng bên tượng cụ Nguyễn Du. Mái tóc như một áng mây thướt tha thơm hương bưởi hương bồ kết của quê nhà. Nguyễn Lê Huy hiện công tác ở công tác ở Công ty bò sữa TH true Milk ở Nghệ An nên có nhiều dịp đi về các huyện miền núi. Anh lại có niềm đam mê với việc sưu tầm cổ vật về tượng. Thật bất ngờ khi anh gặp gốc Gù hương khổng lồ mà người dân miền tây Nghệ An đào được và ý định tạc tượng Nguyễn Du được hình thành từ đó. Gỗ Gù hương có tên khoa học là Cinnamomum parthennoxylon (Jack) Meisn.., thuộc họ Long não - Lauraceae. Về thành phần hóa học của lá, gỗ rễ có chứa tinh dầu. Thời trước do sự quý hiếm, gỗ Gù hương bị Thực dân Pháp khai thác triệt để nên trong tự nhiên đa phần chỉ tìm thấy ở dạng Lũa hoặc gỗ tận dụng. Dạng gỗ ván với đường kính to là rất hiếm. Tôi hỏi:
- Thế bản vẽ thiết kế do ai vẽ. 
Huy nói:
- Tác phẩm là sự kết hợp giữa thiết kế về hình khối của pho tượng Nguyễn Du đã được hội Mỹ thuật Vệt Nam thực hiện. Nhưng khó nhất là thần thái pho tượng. Em đã bàn với các nhà thiết kế tham khảo các tư liệu ảnh và truyền nhân của dòng họ Nguyễn Tiên Điền. Cụ thể lấy ảnh của cố Tới (cháu cụ Nguyễn Du) còn được lưu hình trong cuốn An Tĩnh cổ lục của một học giả người Pháp. Và trực tiếp là cụ Nguyễn Minh cháu trực hệ đời thứ 6 của Nguyễn Du hiện đang còn sống ở làng Tiên Điền. Pho tượng được tạo hình với tay phải cầm bút, tay trái để ngang hông đôi mắt nhìn về cõi xa. Vạt áo cuốn lại với hình chữ Tâm bên cạnh là chiếc bàn với chồng sách và bình rượu. Cụ Nguyễn vốn mê rượu “Bầu rượu túi thơ”. Vì thế mà trong nhà lưu niệm còn giữ lại được cái nậm rượu bằng sứ và cái chén con của thi hào ngày còn sống.
Tôi ngắm nhìn bức tượng với những nét chạm trổ khá tinh xảo và sống động đòi hỏi nghệ nhân không những có tay nghề cao mà còn có tâm hồn thi sĩ. Tôi hỏi Huy:
- Bức tượng này do ai thực hiện và thời gian có lâu không?
Huy đi vòng quanh bức tượng và đưa tay sờ những nét uốn lượn, có cảm giác các vân gỗ như đang cử động uyển chuyển, như có các mạch máu vận hành trong thớ gỗ thật sống động. Anh nói giọng trầm lắng như đang nhớ lại những ngày tạc tượng:
- Ngoài sự đóng góp của tác giả bức tượng là nhà điêu khắc Trần Minh Châu đã bỏ ra bao tâm huyết công sức thì cần phải ghi nhận sự miệt mài lao động không kể thời gian của nhóm nghệ nhân Bắc Giang do anh Lê Văn Nghĩa chủ trì. Thời gian thực hiện từ 19/5/2015 – 12/9/2015.
Tôi ngạc nhiên như muốn reo lên:
- Sao lại có sự trùng hợp thời gian mà nhiều ý nghĩa lịch sử như thế bắt đầu tạc bức tượng là ngày sinh nhật Bác và kết thức hoàn thành là ngày cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh. Tất cả các sự kiện này đều trên đất Nghệ An quê Nguyễn Lê Huy và nơi tìm ra gốc cây Gù hương hiếm có này.

 Nguyễn Lê Huy bên cạnh pho tượng gỗ Nguyễn Du

Huy bảo, em cũng không hiểu vì sao lại có sự trùng hợp. Chắc cụ rất linh thiêng và phù hộ cho nhóm nghệ nhân hoàn thành chính xác như thế. Bức tượng lại được hoàn thành trước ngày kỷ niệm 250 năm ngày sinh đại thi hào. Năm 2015, em mới tìm được khối gỗ như một may mắn mà trước đó đã cất công rất lâu vẫn không thấy. May thay có một trận mưa lớn nước lũ tràn về sói lở, khe suối trôi hết đất đá mới thấy gốc cây Gù hương cổ thụ. Dịp đó em lại đang có mặt ở vùng quê này nên nghe tin là đến mua ngay. Sau khi bức tượng được tạc xong theo ý nguyện của cả hai gia đình bên em và bên vợ và cũng là ý nguyện từ lâu ấp ủ trong em, bức tượng được tặng lại cho khu di tích đại thi hào. Vì chất lượng của gỗ có chứa nhiều tinh dầu nên phải được xử lý sơn bảo vệ và được bảo quản ở nơi râm mát. Vì thế pho tượng hiện nay được đặt ở vị trí sang trọng tại Tiểu Khê quán nằm trong khuôn viên của khu di tích. Đặc biệt bức tượng gỗ đã được tổ chức ký lục Việt Nam - Vietkings xác lập kỷ lục: “Pho tượng đại thi hào Nguyễn Du bằng gỗ Gù hương lớn nhất”. Và có một điều đặc biệt nữa… - Nguyễn Lê Huy  dừng lại nhìn tôi như muốn nghe nhận xét của tôi có giống với điều đặc biệt anh muốn nói không - Và cả 2 chúng tôi cùng thốt lên như một đồng cảm trực giác:
- Hương thơm, hương gỗ rất thơm…
Quả như thế, từ pho tượng thoảng ra một làn hương dìu dịu mà thấm đậm. Hương gỗ hay hương của những trang Kiều đã làm say đắm bao người bởi tính nhân văn cao cả và nghệ thuật viết thơ lục bát thuần việt tuyệt vời của đại thi hào…                                            

Hà Tĩnh, ngày 15 tháng 10 năm 2016

                                                                                           N.N.P