Không phải ngẫu nhiên mà đại ngàn Vũ Quang lại được Hiệp hội di sản Đông Nam Á công nhận là Vườn di sản ASEAN. Đại ngàn Vũ Quang đa dạng về sinh học, với thảm thực vật tầng tầng lớp lớp, với hàng trăm loài động vật phong phú, trong đó có Sao la, loài vật quý hiếm bậc nhất đã được đưa vào sách đỏ thế giới.

Địa chỉ đỏ nghĩa quân yêu nước

Chiếc xe ô tô mang nhãn hiệu Lancuzo gầm cao của Vườn quốc gia Vũ Quang, chở tôi và hai đồng nghiệp vào thăm đại ngàn Vũ Quang. Dọc con đường dài hơn mười cây số được rải thảm nhựa vào cánh rừng nguyên sinh, chúng tôi đã được tận hưởng một bầu không khí trong lành mát rượi. Tôi ngước mắt nhìn cả đại ngàn Vũ Quang bừng sáng sắc xanh. Những tia nắng ban mai khởi đầu thức dậy muôn loài hoa mở cánh, đủ các màu sắc, dạt dào mùi hương quyến rũ. Có những loài hoa quen tên và những loài hoa lạ chưa được gọi tên. Mây sà xuống đỉnh ngàn từng cụm trắng nõn giống như chiếc mũ của bà chúa tuyết trong câu chuyện cổ tích Andersen. Khi xe qua Trạm kiểm lâm Sao La, tôi hỏi anh Nguyễn Tiến Đàm:   

- Sao trạm kiểm lâm này lại đặt tên Sao La?

Anh Đàm vui vẻ đáp: - Sỡ dĩ đặt tên ấy, nhằm nhắc lại sự kiện lịch sử năm 1992. Hồi đó, một người dân địa phương ở xã Sơn Hồng vào rừng kiếm củi, tình cờ thấy con Sao la nhỏ đang uống nước bên bờ suối, Ban đầu tưởng dê con, ông ta bắt về nuôi. Nhưng sau đó nhận ra không phải, nên ông tự nguyện đem nộp cho Chi cục kiểm lâm Hà Tĩnh. Qua nhận dạng cán bộ kiểm lâm biết ngay là Sao la. Chi cục kiểm lâm Hà Tĩnh gửi tới Viện sinh vật học Hà Nội nuôi dưỡng. Sau khi tờ báo Lao động đưa tin, các nhà nghiên cứu động vật quý hiếm các nước đã tới Việt Nam, để chứng kiến thực tế một động vật quý hiếm bậc nhất thế giới đang có nguy cơ tuyệt chủng bất ngờ lại phát hiện ở đại ngàn Vũ Quang.

Vườn Quốc gia Vũ Quang có thiên nhiên kỳ vĩ và hệ sinh thái phong phú. Ảnh nguồn: Báo Hà Tĩnh

Anh Đàm vừa đi vừa kể cho tôi nghe nhiều điều kỳ thú nữa về những chuyến đi của giáo sư Võ Quý và một số nhà khoa học. Họ đã ăn ngủ giữa rừng, để mong phát hiện được thêm những sinh vật lạ. Mãi nói chuyện say sưa, xe đến miếu thờ Phan Đình Phùng lúc nào không biết nữa. Kính cẩn thắp hương linh hồn cụ Phan, người chí sĩ yêu nước của phong trào khởi nghĩa Cần Vương. Mười năm dấy nghĩa, mời năm nghĩa quân nếm mật nằm gai, sĩ phu yêu nước Phan Đình Phùng  và tướng lĩnh Cao Thắng, bằng vũ khí thô sơ súng thần công, gươm giáo, đá núi, gỗ rừng đã mở ra nhiều “trận đồ bát quái” khiến cho quân Pháp kinh hoàng bạt vía. Nhiều trận đánh bằng gươm, bằng súng thần công, lũ giặc không kịp trở tay. Nhiều  trận “thủy chiến” khi bằng gỗ lao, đá lăn khiến  bọn  giặc chết xương chất cao như núi. Được nhân dân miền ngược, miền xuôi ủng hộ lương thực, thực phẩm, càng tạo thêm niềm tin và sức mạnh quyết chiến bền bỉ dạn dày..

Vào đại ngàn Vũ Quang, tôi được anh Đàm dẫn tới từng địa chỉ hoạt động của nghĩa quân cụ Phan thuở ấy. Trải qua hàng thế kỷ, thời gian đã phong hóa các bãi tập trận nghĩa quân, lò rèn giáo gươm, lò chế tạo súng đạn,… doanh trại của Phan Đình Phùng đóng tại đỉnh ngàn. Tuy vậy, cỏ cây mọc dày, vẫn còn nguyên hào thành sâu hun hút. Một chiến lũy với những khối đá sừng sững dài hàng trăm mét.

Những bước chân thầm lặng

Càng tiếp xúc nhiều với những cán bộ Vườn quốc gia Vũ Quang, tôi càng cảm phục sự đam mê với nghề và lòng thủy chung sắt son đại ngàn của họ. Nhiều lúc tôi có cảm tưởng như họ sống với một thế giới biệt lập. Bởi ngày tháng của họ đều bám rừng, bám núi. Dẫu đồng lương hàng tháng của mỗi người đều rất khiêm tốn, lại chẳng có chế độ đãi ngộ gì cho những đêm ăn ngủ trong những chuyến thám hiểm đối mặt với bao nhiêu tình huống phức tạp xẩy ra. Uông Ngọc Sơn, một cán bộ đã từng trải nghiệm nhiều năm công tác tâm sự: “Mỗi lần đi chúng em chẳng khác gì một người lính bước vào trận mới. Thủ trưởng thường dặn dò anh em phải hết sức cẩn thận lúc trèo đèo, vượt suối, lúc ăn ngủ. Chú ý đề phòng rắn độc và các thú dữ khác”.

Trong những chiếc ba lô căng phồng của những người đang hành trình vào đại ngàn, ngoài quần áo, chăn màn là gạo và các thức ăn như cá khô, lạc vừng, muối, nước mắn. Dầu sức khỏe “gân đang săn và sớ thịt căng da” nhưng đối mặt với đèo cao thăm thẳm, suối đá tai mèo lởm chởm phủ rêu xanh nên ai cũng sử dụng chiếc gậy Trường Sơn khi lên đèo cao, suối hiểm. Nhiều hôm đang chuẩn bị vượt suối thì trời đổ một cơn mưa giông khủng khiếp. Mưa đại ngàn Vũ Quang rất lạ, mưa không kịp vuốt mặt, khiến những con suối đang hiền lành bỗng trở nên hung dữ. Nước đại ngàn dâng cao, réo ầm ầm. Những lúc ấy anh em phải dừng chân bên bờ suối căng tăng, mắc võng dưới cây nghỉ tạm, chờ ngày mai nước rút lại tiếp tục hành trình. Có những mùa đông trời rét căm căm, nửa đêm rét quá không làm sao ngủ được, mấy anh em trong tổ đốt lửa lên sưởi và thức cho tới sáng… Gian nan vậy, thế nhưng họ càng giàu  thêm những phát hiện về động thực vật lạ. Quen với khí hậu, thời tiết thay đổi bốn mùa ở Vũ Quang, nên họ luôn dồi dào năng lượng. Những chuyện kỳ thú trong mỗi chuyến đi, có những động vật quý hiếm  khi chúng đang ẩn náu trong hang hay leo trên cây hoặc ra bờ suối uống nước. Nhiều loài động vật khác, được ghi hình lại qua đặt camera dưới tán cây… Tất nhiên những việc làm và thành công của họ không mang tính “đơn thương độc mã” mà phải có sự phối hợp đồng bộ của các nhà khoa học trong nước và quốc tế. Đặc biệt giáo sư Võ Quý - người đã suốt đời đam mê và cống hiến cho việc nghiên cứu về sinh vật  học. Vào thời điểm  năm 1993 - 1996, giáo sư dành nhiều thời gian vào đại ngàn Vũ Quang với những tìm kiếm động, thực vật lạ đại ngàn thần bí này. Ông đã được những cán bộ ở đây nhiệt tình tạo mọi điều kiện cho giáo sư bám trụ nhiều ngày trong rừng sâu núi hiểm. Anh Sơn kể lại với tôi rằng: “Hồi ấy em được vinh dự tháp tùng giáo sư Võ Quý. Lúc ấy, ông đã ngoài tuổi sáu mươi nhưng vẫn có sức làm việc phi thường. Tác phong dân dã bình dị, trong hành trang của giáo sư là chiếc túi du lịch đựng vài bộ quần áo, một cuốn sổ tay ghi chép. Trước ngực ông khoác máy ảnh ca nông. Ông làm việc không quản thời gian, nhiều đêm ở đại ngàn Vũ Quang hầu như ông thức trắng. Ông quan sát và ghi chép tỷ mỷ những gì mới nhất ở từng động vật lạ, từng cây trái lạ. Chính nhờ trí tuệ mẫn tiệp  và  ý thức làm việc nghiêm túc của nhà khoa học, giáo sư Võ Quý đã cùng với cán bộ Vườn quốc gia Vũ Quang đã phát hiện được các loại như: Voi Châu Á, Mang lớn, Cầy Vằn, Thỏ vằn, Vượn bạc má... Những loài động vật quý hiếm cả thế giới đang có nguy cơ tuyệt chủng.”

Ngoài chức năng khám phá và nghiên cứu khoa học, cán bộ Vườn quốc gia Vũ Quang còn có nhiệm vụ bảo vệ “lá phổi xanh không lồ” về môi trường sinh  thái - một danh lam thắng cảnh từ khi Đập nước thủy lợi Ngàn Trươi - Cẩm Trang ra đời. Gắn kết với công tác tuyên truyền, đơn vị đã thành lập Hạt kiểm lâm Vườn, với 14 đội trạm kiểm lâm ở 3 địa bàn: Vũ Quang, Hương Sơn, Hương Khê. Các cán bộ kiểm lâm đẩy mạnh công tác tuần tra tại gốc, phát hiện và xử lý hàng chục vụ vi phạm: Khai thác lâm sản trái phép, đặt bẫy, dùng súng săn bắt chim thú. Nhờ thực hiện quyết liệt, nên từ năm 1919 đến nay số vi phạm lâm luật mỗi năm chỉ còn lại vài ba vụ. Khi nhận thức rừng bảo tồn Vũ Quang ngày càng được nâng cao, ý thức người dân ngày càng tự giác. Trong 3 năm (2022 - 2025) hơn 100 cá thể động vật quý hiếm được người dân tự giác nộp lại cho các cơ quan chức năng và đưa tới Vườn quốc gia tiếp tục thả vào rừng nuôi dưỡng. Các loài thú được trở lại ngôi nhà xanh của mình như: Khỉ đuôi lợn, Khỉ mặt đỏ, Khỉ mốc, Vượn đen má trắng... Cu ly nhỏ, Trăn Gấm, Cầy Vòi mốc, Cầy vòi hương, Rùa hộp trán vàng, Rùa núi…

Ngôi nhà xanh hạnh phúc

Vườn quốc gia Vũ Quang chính là ngôi nhà hạnh phúc của muôn hoa lá, chim muông, thú quý. Với diện tích hơn 57.000 ha, chiều dài hơn 62 km giáp với đường biên giới Việt - Lào. Giá trị về đa dạng sinh vật học và vai trò công tác bảo tồn của cán bộ nhân viên Vườn quốc gia đã trở thành sứ mệnh cao cả thiêng liêng. Theo kết quả điều tra nghiên cứu, thời điểm hiện tại đã xác định được: Khu hệ thực vật có sự hiện diện của 1829 loài (thực vật bậc cao, thuộc 813 chi, với 217 họ). Trong số này có 131 loài thực vật có tên trong sách Đỏ Việt Nam. Khu hệ động vật có sự hiện diện của 94 loài thú thuộc 26 họ, 315 loài chim, 58 loài bò sát, 31 loài Lưỡng cư, 88 loại cá xương, 316 loài bướm, 73 loại kiến và 26 loài nhện. Trong đó có có 46 loài thú, 21 lài chim, 20 loài bò sát và một loài cá xương đã nằm trong danh danh mục sách Đỏ Việt Nam.

Ông Nguyễn Danh Kỳ, Giám đốc Vườn quốc gia Vũ Quang còn cung cấp một số thông tin mới: Thời gian qua Vườn quốc gia Vũ Quang đã tích cực phối hợp với các Tổ chức, các chuyên gia trong và ngoài nước tiến hành các nghiên cứu, điều tra đa dạng sinh học tại các khu vực, trong đó tiêu biểu là 5 công trình nghiên cứu, phát hiện ra các loài mới cho thế giới, đó là các loài: Chà ran tuyến, De Vũ Quang, Trà hoa vàng Vũ Quang, Tân Bời lời Vũ Quang. Đặc biệt trong chuyến phối hợp điều tra đa dạng sinh học giữa Vườn quốc gia Vũ Quang với các Chuyên gia từ Nhật Bản và Viện khoa học lâm nghiệp Việt Nam đã bất ngờ phát hiện ra vùng phân bổ mới của quần thể Sòi ba cạnh tại độ cao 1900 m và cá thể cây Pơ mu có đường kính 2,2 m với chiều cao gần 30 m. Những phát hiện mới mẻ này càng giúp cho các nhà nghiên cứu khoa học hiểu thêm về sự tiềm ẩn phong phú ở đại ngàn Vũ Quang.

P.T.C