Tới tham dự có đại diện lãnh đạo huyện Can Lộc, xã Song Lộc; Hội đồng Phan tộc Hà Tĩnh, Hội đồng Phan tộc các huyện, thị xã; đại diện các dòng họ khác cùng các thầy cô giáo trường Tiểu học Phan Kính đang sinh sống và làm việc tại xã Song Lộc. Sau lễ thắp hương tại đền thờ ngài Phan Kính, các đại biểu và con cháu trong dòng tộc về nhà thờ họ làm lễ giỗ và làm lễ khai trương nhà truyền thống dòng họ.

Thắp hương tại Đền thờ ngài Phan Kính

            Xây dựng Nhà truyền thống bấy lâu là nguyện vọng của toàn thể bà con trong dòng họ Phan Vĩnh Gia, nhằm mục đích lưu giữ những giá trị truyền thống quý báu của dòng họ; khích lệ lòng tự hào và tăng cường tinh thần đoàn kết của mọi thành viên; góp phần giáo dục các thế hệ con cháu noi gương Tổ Tiên, Cha Ông, phấn đấu để không ngừng tiến bộ, trưởng thành. Nhà truyền thống của họ Phan Vĩnh Gia được xây dựng trên cơ sở nguồn kinh phí tự nguyện đóng góp của bà con trong dòng họ. Với sự nỗ lực cố gắng của Ban xây dựng, từ tháng  Giêng cho đến tháng 5 năm 2014, sau mấy tháng trời thu thập thông tin, phục chế tư liệu, biên soạn, sắp xếp, bố trí, trưng bày trên dằm đất khá rộng rãi bên trái sát cạnh nhà thờ họ, nhà truyền thống đã hoàn thành trong sự hoan hỉ chờ đợi của cháu con. Chi phí làm nhà truyền thống trên 300 triệu đồng, chủ yếu từ nguồn đóng góp tự nguyện của con cháu. Phía mặt trước ngôi nhà là hai câu đối:

                          Truyền thống hiển vinh Tổ tiên còn để lại
                   Gia phong nề nếp con cháu phải giữ gìn

Ông Phan Bình- Chủ tịch Hội đồng dòng tộc Phan Vĩnh Gia đọc thư chúc mừng của Hội đồng Phan tộc Việt Nam

         Ý thức xây dựng, bảo lưu truyền thống luôn được các dòng họ quan tâm nhưng để xây dựng riêng cho dòng họ một nhà truyền thống trong khuôn viên nhà thờ thì không mấy nơi làm được. Tốn kém công của là một nhẽ, nhưng cái quan trọng hơn là bên trong nhà truyền thống trưng bày cái gì, sắp đặt ra sao. Nhà truyền thống dòng họ Phan Vĩnh Gia trưng bày sơ đồ hình thành và phát triển của họ Phan Vĩnh Gia từ cụ Thượng thủy Tổ Phan Lệ đến các đời sau được sắp xếp theo các chi Giáp, Ất, Bính, Đinh. Hiện vật quý mà dòng họ còn lưu giữ được đó là các bản sắc phong, bức trướng ban cho cụ Thám Hoa ( bản gốc và phục chế) của các triều đại trước, tấm áo vàng và bức trướng của vua Càn Long ( đời nhà Thanh, Trung Quốc) ban tặng; Quyết định và Bằng công nhận di tích Lịch sử cấp Quốc gia Đền thờ Phan Kính; danh sách Hội đồng Phan tộc và những người có công lớn trong việc xây dựng và phát triển dòng Họ, danh sách con cháu tiêu biểu, thành đạt trong quá trình học tập, rèn luyện, phấn đấu và một số hình ảnh về hoạt động tiêu biểu cuả dòng họ, …Chắc chắn nay mai, Nhà truyền thống sẽ còn được tiếp tục bổ sung thêm nhiều hiện vật, nhiều tư liệu cũ và mới để thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu của cháu con về một dòng họ nổi tiếng.

Lễ cắt băng khai trương Nhà truyền thống của dòng họ

            Họ Phan Vĩnh Gia được hình thành vào khoảng đầu thế kỷ XVI. Thượng Thủy tổ là cụ Phan Lệ, con trai thứ của cụ Phan Khắc Kỷ, hậu duệ đời thứ 8 của Thượng thế Thủy tổ Phan Hách. Cụ Phan Khắc Kỷ thi Hội đỗ Phó Bảng, được phong Quận công, chức Cẩm Y vệ Chỉ huy Kiểm sứ. Cụ bà là Nguyễn Thị Mỹ Nương, con gái đầu của Tiến sĩ Nguyễn Tâm Hoằng. Cụ Phan Khắc Kỷ và bà Nguyễn Thị Mỹ Nương sinh được 6 người con: 3 trai và 3 gái. Ba người con trai là Phan Cần, Phan Lệ và Phan Thiệu. Ba người con gái là Phan Thị Thảo, Phan Thị Dung và Phan Thị Diễm. Sau khi ông ngoại là Tiến sĩ Nguyễn Tâm Hoàng qua đời. Vì ông bà ngoại sinh được tất cả 10 người con gái, không có con trai lập tự nên cụ Phan Lệ được cha phân công cùng gia đình chuyển về thôn Vĩnh Gia, xã Lai Thạch để thờ phụng bên ngoại. Họ Phan Vĩnh Gia được hình thành từ đó và cụ Thái Thường công Phan Lệ được tôn vinh là Thượng Thủy Tổ khởi lập họ Phan Vĩnh Gia.
        Đến nay, họ Phan Vĩnh Gia trải qua 15 đời, có 4 chi: chi Giáp (Thủy tổ là cụ Phan Kính), chi Ất (Thủy tổ là cụ Phan Phần), chi Bính (Thủy tổ là cụ Phan Thúy), Chi Đinh (Thủy tổ là cụ Phan Định). Đến đời thứ 8 chi Giáp tách thành 2 chi: chi Giáp trưởng (Thủy tổ là cụ Phan Đôn) và chi Giáp thứ (Thủy tổ là cụ Phan Trạch). Các chi: Giáp, Ất, Bính, Đinh cư trú chủ yếu tại ba xã Song Lộc, Nga lộc, Phú Lộc thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh với trên 140 hộ, gần 550 khẩu. Ngoài ra còn có một chi, được tách ra từ đời thứ 4, do cụ Phan Huy Cần là Thủy Tổ, gọi là chi Mậu, chủ yếu cư trú tại xã Quỳnh Bá, Quỳnh Lưu, Nghệ An (thường gọi là họ Phan Quỳnh Bá) với trên 100 hộ và trên 400 khẩu.

Những hiện vật quý mà dòng họ còn lưu giữ được cho Nhà truyền thống

      Họ Phan Vĩnh Gia là một trong nhiều dòng họ khoa bảng. Cụ Thượng Thủy Tổ Phan Lệ là người thông minh, được bổ dụng chức Thái Thường, chuyên đảm trách về Văn hóa - Giáo dục thuộc trấn Nghệ An khi còn tuổi thanh niên.  Cụ Phan Sơn, đời thứ 2 đỗ đầu khoa thi Hương,  được bổ dụng làm Thái học viện Quốc Tử Giám, sau đó được bổ dụng chức Lang trung  Phó Đoạn sự. Cụ Phan Thực, đời thứ 3 được bổ dụng chức Tú lâm Cục điển nghĩa. Cụ Phan Quán, đời thứ 4 là Đại phu Đông các Học sĩ, được cử làm Xã chánh, nhân dân trong vùng gọi là Cụ Thượng. Đến đời thứ 5, có cụ Phan Phần, Thủy tổ chi Ất, đỗ Hương giải, được bổ dụng Giám sinh Quốc tử giám, cụ Phan Thúy, Thủy tổ chi Bính, đỗ Hương cử, được bổ dụng làm Tri huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Đặc biệt cụ Phan Kính, thủy tổ chi Giáp, đỗ Đình nguyên Thám Hoa, được Triều đình giao nhiều chức vụ quan trọng như: Hàn lâm viện Thị chế, Phó sứ trấn Nghệ An, Giám khảo trường thi Hương Kinh bắc, Đốc đồng xứ Thanh Hóa, Thư đốc thị Nghệ An, Đốc đồng xứ Tuyên Quang, Kinh lược sứ, Tham tán nhung vụ đạo Hưng Hóa, Hội khám biên giới Tây Bắc…  Cụ là người đa tài, văn võ song toàn, được cả vua Càn Long, Trung Quốc phong: Lưỡng quốc Đình nguyên Thám hoa.  Sau khi cụ mất, vua Lê Hiển Tông còn ban sắc phong là Thành hoàng bản thổ, hiệu Anh nghị Đại Vương.  Nhà nước Việt Nam công nhận là Danh nhân Văn hóa và Đền thờ của Cụ được xếp hạng di tích Lịch sử cấp Quốc gia (năm 1992).

Các đại biểu và con cháu chụp ảnh lưu niệm sau khi tham quan Nhà truyền thống

                 Hậu duệ, con cháu cuả các bậc Tiên Tổ cũng noi gương các bậc Tiền nhân chăm chỉ, nỗ lực học tập, đạt được những thành quả đáng trân trọng và tự hào. Hiện nay cả dòng họ đã có 74 người tốt nghiệp Đại học, 54 người tốt nghiệp Cao đẳng được cấp bằng kĩ sư, cử nhân, bác sĩ; 10 người được cấp bằng Thạc sĩ, đặc biệt có 5 người được cấp bằng Tiến sĩ, trong đó có một người (Phan Hòa, đời thứ 13) được Nhà nước phong Học hàm Phó Giáo sư, Giảng viên Cao cấp và phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, một người (Phan Hồ Nam, đời thứ 14) được giải thưởng “Quả cầu vàng” tuổi trẻ tài năng năm 2014 do Trung ương Đoàn TN CSHCM và Bộ Khoa học -Công nghệ trao tặng. Và hiện tại, đang có trên 50 người con của dòng họ Phan Vĩnh Gia học tập, nghiên cứu tại các trường Đại học trong và ngoài nước.
          Trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ bảo vệ Tổ quốc, họ Phan Vĩnh Gia đã có hàng chục người nhập ngũ. Nhiều người đã vượt lên gian khổ, chiến đấu dũng cảm, lập nhiều chiến công hiển hách. Nhiều người trở thành những sĩ quan cao cấp trong quân đội (cả họ hiện có 2 Đại tá, 2 Thượng tá, 3 Trung tá, 5 Thiếu tá). Đặc biệt có nhiều người đã anh dũng hi sinh khi đang chiến đấu với quân thù hoặc để lại một phần xương máu nơi chiến trường cho độc lập tự do của Tổ quốc (6 liệt sĩ và 23 thương binh)
       Trong sự nghiệp xây dựng đất nước, nhiều người đã rời quê hương tới mọi miền Tổ quốc, đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau. Hiện tại, có hàng chục người con của dòng họ đang đảm trách các cương vị lãnh đạo, quản lý quan trọng trong các cơ quan Nhà nước, đơn vị và doanh nghiệp.
       Trong quá trình công tác, con cháu họ Phan Vĩnh gia đã lập được nhiều thành tích xuất sắc, được Đảng và Nhà nước tặng thưởng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có 56 Huân chương, 58 Huy chương các loại, hàng trăm Bằng khen, Giấy khen của Thủ tưởng Chính phủ, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và các Bộ, Ban, Ngành, địa phương các cấp.
        Trong đợt đầu tiên Hội đồng Phan tộc Việt Nam xét tặng Giải thưởng Phan Kính, họ Phan Vĩnh Gia vinh dự có 3 người được nhận giải thưởng, đó là ông Phan Xuân Khoáng (nguyên Phó chủ tịch Hội đồng Phan tộc Việt Nam), ông Phan Bình (Phó chủ tịch Hội đồng Phan tộc Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Phan tộc Hà Tĩnh, Chủ tịch Hội đồng họ Phan Vĩnh Gia) và chị Phan Thị Phương Nhi (Tiến sĩ ở Nhật Bản, giảng viên, Trưởng bộ môn Giống cây trồng, trường Đại học Nông Lâm Huế).
       Về truyền thống tiêu biểu của họ Phan Vĩnh Gia, trước tiên phải nhắc đến đó là truyền thồng hiếu học. Các bậc Tiên Tổ đều là những người học hành chăm chỉ, thông minh nên sớm trưởng thành. Đặc biệt, Cụ Phan Kính  bắt đầu đi học từ lúc lên 6 tuổi, nổi tiếng “thần đồng”. Ban đêm chuyên cần đọc sách dưới ánh trăng, hoặc ngồi cạnh khung dệt của mẹ chung đèn mà học. Hai lần thi Hội (năm Bính Thìn 1736 và năm Kỷ Mùi -1739) đều hỏng do bài thi không hợp thời nhưng cụ không nản chí, tiếp tục học cho đến năm Quý Hợi thi lại với quyết tâm rất cao (hôm lên đường, khi qua sông Lam, Cụ đã ném một con dao xuống sông và thề với trời đất, với non nước, quê hương rằng: “kỳ thi lần này quyết chí thành đạt, không thành đạt không trở về”)
       Hậu duệ, con cháu của các vị Tiền nhân và cụ Thám cũng quyết tâm học để vượt lên chính mình, để vượt lên số phận, nhằm vượt qua đói nghèo, làm vẻ vang cho gia đình, dòng họ, quê hương, lấy tài năng cống hiến cho đời, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc. Điển hình là hai vợ chồng anh Phan Khoa Cương và chị Hồ Thị Hương Lan, đã vượt lên khó khăn, vất vả mang cả đứa con chưa đầy 3 tuổi của mình ra nước ngoài Nghiên cứu sinh và đã được cấp bằng Tiến sỹ. Hội Khuyến học của dòng họ được thành lập từ năm 1998, hàng năm đều tổ chức tuyên dương, khen thưởng cho hàng trăm con cháu đạt thành tích xuất sắc trong học tập và rèn luyện, là một trong những Hội khuyến học tiêu biểu, được nhận Cờ thi đua xuất sắc của huyện Can Lộc và Bằng khen của Hội Khuyến học tỉnh Hà Tĩnh.

PPGS.TS,NGND Phan Hòa trao phần thưởng khuyến học cho con cháu có thành tích xuất sắc trong học tập

       Truyền thống thứ hai là sẵn sàng nhận nhiệm vụ và hoàn thành nhiệm vụ được giao. Các bậc Tiền nhân của dòng họ, từ cụ Phan Lệ đến cụ Phan Quán, sau khi học hành đỗ đạt đều sẵn sàng nhận nhiệm vụ Triều đình giao.vượt lên khó khăn, gian khổ hoàn thành nhiệm vụ. Đặc biệt cụ Phan Kính, sau khi đỗ Đình nguyên Thám hoa được Triều đình giao nhiều chức vụ quan trọng, phái đi giải quyết tình hình nhiều nơi, kể cả những nơi trọng điểm, loạn lạc, đầu sóng ngọn gió, nhưng cụ đều hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Khi ngài khi tạ thế, chúa Trịnh Sâm đã tự tay đề bức trướng phúng viếng: “Lưỡng đô văn hữu vũ, vạn lý hiểm lại bình”(nghĩa là: Hai đường kiêm văn võ, khắp nơi loạn lại bình). Trong bài tổng kết Hội nghị khoa học về Danh nhân Phan Kính tổ chức tại Quốc Tử Giám, Hà Nội, năm 1996, GS. TS Nguyễn Duy Quý, Ủy viên Trung Ương Đảng, Giám đốc Trung tâm Khoa học Xã hội - Nhân văn Quốc gia đã khái quát: Phan Kính là người văn võ toàn tài, một ông quan thanh liêm mẫn cán, luôn hoàn thành trách nhiệm một cách xuất sắc. Cuộc đời và sự nghiệp của Phan Kính là tấm gương cho các thế hệ mai sau học tập về tài học, chí học và đức tính làm quan: liêm- chính- công- bình.
          Đến đời thứ 8, cụ Phan Đôn (còn gọi là Phan Văn Lân, cháu đích tôn của Thám hoa Phan Kính), Đại tướng quân của vua Quang Trung- Nguyễn Huệ, nhận nhiệm vụ tiên phong, hành quân cấp tốc, tấn công tiêu diệt nhiều đồn tiền tiêu cuả địch, đặc biệt là đồn Ngọc Hồi, tạo điều kiện và góp phần  cùng đại quân của Vua Quang Trung đánh tan 29 vạn quân Thanh vào ngày 5 tết, năm Kỷ Dậu.
          Con cháu ngày nay vượt lên khó khăn nghèo nàn, quyết tâm học tập, rèn luyện để trở thành những công dân tốt, có ích cho xã hội. Khi Tổ quốc cần, sẵn sàng nhận mọi nhiệm vụ và phấn đấu hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.
Truyền thống thứ ba là yêu quê hương, làng xóm, gia đình, dòng họ. Các vị Tiên Tổ, đặc biệt là cụ Thám hoa  Phan Kính rất coi trọng gia đình và dòng họ. Sau khi thi đỗ Tiến sĩ, vinh quy bái  Tổ và sau khi được bổ dụng làm quan ở nhiều nơi, khi có điều kiện là cụ lại về thăm quê hương, cha mẹ, vợ con. Cụ Phan Huy Cần do hoàn cảnh gia đình phải ra sinh cơ lập nghiệp ở xã Quỳnh Bá, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, nhưng trước khi tạ thế, cụ dặn lại con cháu rằng: “Họ Phan ta gốc ở thôn Vĩnh Gia, xã Lai Thạch thuộc huyện  La Giang, con cháu đời sau nhớ để tìm về,  Thượng Thủy tổ của họ Phan Quỳnh Bá là Thái Thường công Phan Lệ”.
          Ngày nay, dù đi đâu, ở đâu, con cháu  luôn luôn vẫn một lòng nhớ về quê cha đất tổ. Cứ đến ngày giỗ Tổ 13 tháng Giêng và ngày giỗ cụ Thám mồng 8 tháng Sáu, con cháu khắp mọi miền Tổ quốc lại về tụ họp tại Nhà thờ Đại tôn với tấm lòng thành kính. Nhiều con cháu họ Phan Vĩnh Gia đã tự nguyện đóng góp tiền của và công sức để trùng tu tôn tạo các công trình chung của dòng họ như: Nhà thờ, lăng mộ Tiên Tổ, xây dựng Nhà bái đường, Nhà bia, Nhà hậu cần, Nhà truyền thống… cũng như đóng góp xây dựng một số công trình hạ tầng ở quê hương và quỹ khuyến học của xã Song Lộc, tiêu biểu là ông Phan Bình, Chủ tịch Hội đồng họ Phan Vĩnh Gia và cũng là tấm gương sáng trong chăm lo việc họ không chỉ của Phan tộc Hà Tĩnh mà còn của cả cộng đồng Phan tộc Việt Nam.
Truyền thống thứ tư là sống trung thực, thanh liêm. Cụ Thượng Thủy tổ Phan Lệ là một vị quan đức hạnh, công minh, chính trực được mọi tấng lớp nhân dân trong xã hội đương thời kính nể. Các cụ đời kế tiếp cũng luôn tu thân tích đức, sống trung thực, thẳng thắn, giản dị, thanh liêm không tơ hào của công, đặc hiệt cụ Thám hoa Phan Kính khi làm quan ở trấn Sơn Tây, được Triều đình giao nhiệm vụ đúc tiền, Triều đình tổ chức kiểm tra nhiều lần, nhưng không có sai sót gì, được vua Lê, chúa Trịnh khen là Người trung thực, liêm chính và thưởng cho 200 quan tiền. Đến đời thứ 12, cụ Phan Ba (cố Ổn) là một người nông dân tiêu biểu, suốt đời phụng sự Tổ tiên, thường răn dạy con cháu: “Sống phải biết tự lực, tự cường và chịu khó, trung thực thẳng thắn và tiết kiệm, tuyết đối không được lấy bất kỳ cái gì của ai… và dù đi đâu , ở đâu cũng phải luôn hướng về quê hương, Tiên Tổ”
       Noi gương các bậc Tiền nhân, con cháu ngày nay thường xuyên tu dưỡng, giữ gìn phẩm chất đạo đức, sống giản dị, trung thực, thẳng thắn, liêm khiết, luôn chấp hành nghiêm túc các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và đặt lợi ích của Tổ quốc, của cộng đồng lên trên hết. Nhà truyền thống của dòng họ Phan Vĩnh Gia chắc chắn sẽ góp phần giáo dục các thế hệ con cháu hôm nay và mai sau sẽ tiếp tục góp phần làm rạng danh cho truyền thống vẻ vang cuả dòng họ.

                                                                        PGS.TS. NGND Phan Hòa     
Ảnh: Trần Hướng - Bảo Phan