02-08-2018 - 16:50

Họ Phan hát ca trù ở Cổ Đạm

“…Miền Nghệ Tĩnh phong lưu đệ nhất/ Có nơi đâu hơn đất giáo phường…” Câu ca xưa, nay lại đưa ta về với chốn này, vùng đất in dấu chân tao nhân, mặc khách để rồi được trải lòng mình với những cánh đồng rộng dài đến chân núi Hồng Lĩnh; Được ngắm Kê Quan sơn, rú Gâm, rú Nậy, Eo Chua, Chọ Lài, cả những ngọn núi nghe như đến với bữa tiệc rú Cỗ Xôi Con Ga.

          Đất Cổ Đạm là thế. Lưng dựa vào núi, mắt nhìn ra biển lớn và mang trong mình những cánh đồng, những cồn cát, những lạch nước ngọt cho bốn mùa cây trái xanh tươi. Cổ Đạm là một trong những cái nôi hát ca trù nổi tiếng cả nước. Cổ Đạm có di tích lịch sử, văn hóa  cấp quốc gia Đình Hoa Vân Hải, nơi thành lập Đảng bộ huyện Nghi Xuân đầu tiên và là một trong những cơ sở chỉ đạo phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh ở phía Bắc Hà Tĩnh; nơi có đền thờ Nguyễn Xí, đền Nhà Bà thờ Thiên Tiên Ngọc Nữ Mai Hoa Công chúa, có chùa Bến và nhiều di tích, danh thắng khác. Cổ Đạm còn có nghề thủ công vắt nồi đất truyền thống “ Đất Đồng Môn dệt vải, đất Cổ Đạm vắt nồi”. Cổ Đạm có nhiều dòng họ, nhưng họ Phan hát ca trù ở làng Phú Giáo là một trong những dòng họ lớn nhất ở đây.
           Theo gia phả, ông tổ họ Phan ở đây là ngài Phan Tôn Chu sinh vào khoảng năm Đinh Mão đời vua Lê Uy Mục, niên hiệu Đoan Khánh năm thứ 3 (1507) trong một dòng tộc quyền quý. Thuỷ tổ là ông Phan Thủ Lĩnh từng giữ chức Nghệ An trại chủ, tước quan Nội hầu thời Lê trung Hưng. Cao tổ khảo của ông là ngài Phan Yên làm đến chức Đại tướng quan hựu thượng chế. Tằng tổ khảo của ông là ngài Phan Thiên từng giữ chức Long vệ tướng Quân thị tập. Thân sinh là ngài Phan Duy Thanh làm Cận quyền học sỹ.
            Phan Tôn Chu là một người thông minh, có chí lớn, nhưng sinh ra và lớn lên trong một giai đoạn lịch sử vô cùng phức tạp và hỗn loạn. Phan Tôn Chu đã sớm gia nhập đội quân của triều đình Nhà Lê để chống lại nhà Mạc đang âm mưu đoạt quyền điều hành đất nước. Ông đã từng giữ chức Đô đốc quân châu Nghệ An. Nhưng do thanh thế nhà Lê ngày càng suy yếu, tháng 6 năm 1527, Mạc Đăng Dung đã ép vua Lê phải nhường ngôi, lấy niên hiệu Minh Đức. Sau khi nhà Mạc lên ngôi, gia đình Phan Tôn Chu phải ẩn náu từ Nghệ An sang huyện Thiên Lộc, Hà Tĩnh, rồi chuyển về thôn Tiêu Cầu, xã Ao Cầu nay là xã Xuân Giang, Nghi Xuân. Về sau chuyển xuống ẩn cư tại Cầu Chai rú Con dưới chân núi Hồng Lĩnh, rồi định cư tại làng Phú Giáo xã Phú Lạp, tổng Cổ Đạm, nay thuộc xóm Phú Vinh xã Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân. Ngài Phan Tôn Chu là thuỷ tổ của họ Phan ở làng Phú Giáo tổng Cổ Đạm và là một trong những người khởi xướng một loại hình hát dân ca đặc sắc của xứ Nghệ, đó là hát ca trù.

           Ông Phan Tôn Chu mất ngày 11 tháng 3 âm lịch ( không rõ năm). Mộ ông được chôn cất tại đồng Cọt Cọt, cách nhà thờ họ Phan hiện nay khoảng năm trăm mét. Ông sinh được một người con gái đầu lòng và 7 người con trai, trở thành 7 chi của họ Phan Cổ Đạm hiện nay. Người con gái đầu lòng có tên là bà Phan Thị Tự, một người đẹp người, đẹp nết lại hát rất hay. Giọng hát của bà có sức hấp dẫn, quyến rũ và truyền cảm mọi người. Bà lại có tài trào lộng và tài ứng đối về hát dân ca. Bà nổi tiếng một thời cho nên vua đã cho vời vào cung để dạy đàn hát cho các cung tần mỹ nữ trong triều. Vua cũng mến tài hát hay đàn giỏi, hoàng hậu cũng tâm phục sự nết na gia giáo của bà. Sau khi bà mất, để ghi nhận công lao và những đóng góp về dạy đàn, hát cho hoàng cung của bà Phan Thị Tự, nhà vua đã phong cho bà danh hiệu Ngọc Hoa công chúa. Bà Phan Thị Tự- Ngọc Hoa công chúa không xây dựng gia đình, cho nên dòng họ Phan ở Cổ Đạm đã tôn bà làm Tổ cô của họ và được thờ cúng trong nhà thờ. Về sau, đến đời vua Khải Định (nhà Nguyễn) đã có hai đạo sắc phong, một đạo trung thần (năm 1917) và một đạo thượng đẳng (năm 1924) “ Phong cho đệ nhất vị tiền Ngọc Hoa công chúa hiển hách linh thần, tôn thần. Hộ quốc tỷ dân niệm trứ linh ứng, tứ kim bồi thừa: Trung hưng tôn thần cho bà Ngọc Hoa công chúa Phan Thị Tự . 
       Nhớ thủa xưa ấy, Ngọc Hoa Công chúa khi về già đã từng hát cho quan nghe: 
                                             “….Tương tư nhất dạ Ngọc Hoa,
                                            Yêu nghề nên phải hóa ra bạc đầu.
                                                   Say sưa tiếng hát thỉnh cầu,
                                           Loan phòng cung cấm giữ màu tuyết trinh….”
        Bà sinh ra lớn lên ở một vùng phong thổ tốt tươi, nơi hội tụ của hồn thiêng sông núi. Đất giáo phường ty Cổ Đạm đã hun đúc nên giọng hát làm say đắm lòng người. Chính tài năng của bà đã làm cho ca trù nơi đây đựợc nhiều người, cả triều đình thời đó biết đến. Và, ca trù cũng đã tôn vinh lên vẻ đẹp người con gái hiền thục sắc nước, hương trời. 

Hát ca trù ở họ Phan Phú Giáo


         Thời gian trôi qua, hát ca trù ở họ Phan Phú Giáo, Cổ Đạm dù có lúc thăng trầm. nhưng thời nào họ Phan cũng có những đào nương, nghệ nhân nổi tiếng. Vẫn “ Đêm năm canh tang tính tình tang, ngày sáu khắc, rộn tùng tùng cắc” Ngay ở cổng Tam quan của nhà thờ họ Phan đã có đôi câu đối: “ Trai thuỷ diệu hoàn thụ mậu hoa khai ca xướng thịnh. Cầm Sơn chung tú thanh quang nguyệt lạng quán  huyền thanh” ( Tạm dịch là: Nước Trai chảy quanh, cây tốt, hoa nở ca hát thịnh. Núi Cầm hun đúc, gió mát trăng trong sáo đàn vui).
           khi mới tách tỉnh Hà Tĩnh (1991), những người làm công tác văn hoá ở Hà Tĩnh đã về xã Cổ Đạm khảo cứu, sưu tầm, nghe các nghệ nhân chủ yếu là người họ Phan hát ca trù. Năm 1998, Sở Văn hoá Thông tin phối hợp với Hội Văn nghệ dân gian, UBND huyện Nghi Xuân tổ chức hội thảo “ Ca trù Cổ Đạm”.  Năm 2005, liên hoan Ca trù toàn quốc được tổ chức tại Nghi Xuân, nghệ nhân của họ Phan lại được tặng thưởng giải cao. Nhưng năm qua, câu lạc bộ ca trù Cổ Đạm đựơc hình thành. ở họ Phan Phú Giáo, Cổ Đạm đã có nhiều thế hệ hát ca trù. Họ Phan đã tổ chức nhiều cuộc liên hoan ca trù  nhất là vào dịp rằm tháng 7 hàng năm. Nhiều cuộc lễ tế ( lễ tế của họ Phan Phú Giáo được tổ chức mỗi năm có 4 cuộc lớn theo nghi lễ của ngày trước ) có hát ca trù. Con cháu họ Phan hiện nay nhiều người hát ca trù có tiếng trong vùng. Năm 2005, nhà thờ Phan Tôn Chu và Ngọc Hoa công chúa đã được công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh.

Nghệ nhân Phan Thị Mơn ở làng Cổ Đạm, Nghi Xuân


             Nhà thờ họ Phan được toạ lạc trên khu đất cao ráo hướng ra ao lớn và cánh đồng mênh mông, xa xa là núi Hồng Lĩnh, phong cảnh thật hữu tình. Nhà thờ được xây dựng từ thế kỷ thứ XVII. Trải biến cố thăng trầm của lịch sử nhưng công trình vẫn được con cháu bảo tồn, gìn giữ, tháng ngày hương hoa bất tuyệt. Thể theo nguyện vọng của con cháu và các bậc cao niên trong họ, năm 2009 nhà thờ được đầu tu, tôn tạo, xây dựng lại đồ sộ, tôn nghiêm. Công trình thể thiện lòng biết ơn, niềm ngưỡng mộ với các bậc thỷ tổ, là khát vọng mong ước của nhiều thế hệ; Là niềm tự hào, thành kính của con cháu họ Phan làng Phú Giáo ở quê nhà và mọi miền quê trong cả nước. Công trình là di sản văn hóa vật thể để lưu giữ, ghi nhận, tôn vinh những thành quả lao động, sáng tạo cuả các thế con cháu họ Phan. Dù đi đâu về đâu vẫn biết cúi đầu trước ngày giỗ tổ. Công trình Nhà thờ Phan Tôn Chu gồm 3 tòa, hiện đại, trang nghiêm mà vẫn lưu giữ được nét cổ kính vốn có. Nhà thờ họ Phan được xây dựng theo kết cấu nhà truyền thống, được chạm trổ, kẻ vẽ tinh vi từ bàn tay của những người thợ lành nghề, tài hoa. Bước vào nhà thờ, nhìn điện thờ, cách bài trí, đồ tế khí và những hàng câu đối chúng ta cũng biết được truyền thống lịch sử văn hóa của một dòng họ, một vùng quê giàu bản sắc cốt cách văn hoá của vùng Nghệ Tĩnh. Công trình còn góp phần làm cho nơi đây trở thành một trong những trung tâm, cái nôi tổ chức các hoạt các nghi lễ, hát ca trù của khu vực và cả nước.

Hát ca trù tại Đền thờ Uy viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ, Nghi Xuân


         Tiếng đàn phách, nhịp trống chầu, lời ca lại vang lên để tiếp nối truyền thống, để bắt nhịp cho công cuộc đổi mới dựng xây hôm nay và hướng con người đến bao điều mong ước tốt đẹp cho ngày mai. Ngày mai, dù có vật đổi sao dời nhưng câu ca trù vẫn còn vẹn nguyên khi các thế hệ hôm nay đang gìn giữ, phát huy.
          Bảo tồn và phát huy tuyền thống hát ca trù của họ Phan Phú Giáo, xã Cổ Đạm luôn được con cháu trong họ gìn giữ nâng niu. Năm 2007, một vinh dự lớn đối với dòng họ là nghệ nhân Phan Thị Mơn và Phan Thị Nga đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cấp Bằng công nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian và Huy chương Vì sự nghiệp bảo tồn văn hoá dân gian để ghi nhận công lao đóng góp trong việc lưu gữi truyền nghề các giá trị văn hoá truyền khẩu của dân tộc. Bà Mơn( nay đã mất), bà Nga dù là những lớp nghệ nhân cuối cùng của họ Phan ở Cổ Đạm hát ca trù, nhưng với sự quan tâm đầu tư của nhà nước, sự nỗ lực vươn lên của chính họ Phan ở đây chắc chắn sẽ có thêm nhiều nghệ nhân tài hoa để câu ca tiếp tục vang lên trong nhịp sống mới. 
           Còn mãi với thời gian câu ca trHát ca trù tại Đền thờ Uy viễn Tuwongs công Nguyễn Công Trứ. Ảnh: Phan Linh Châuù Cổ Đạm, bản sắc văn hóa của một vùng quê sâu nặng, nghĩa tình. Dẫu có đi đâu, về đâu “vẫn biết cúi đầu nhớ ngày giỗ tổ”. Dẫu có đi xa để sinh  lập nghiệp nhưng câu ca trù của họ Phan làng Phú Giáo, xã Cổ Đạm vẫn đang vang vọng trong hồi ức, dưới gốc cây muỗm cổ thụ ở nhà thờ, bên lũy tre làng quê nhà, đang được các thế hệ con cháu họ Phan hôm nay gìn giữ, cất vang ngợi ca cuộc sống đẹp giàu .


Phan Trung Thành

    

. . . . .
Loading the player...