Vị Thượng thủy tổ của dòng họ là ngài Phan Hách (1254) người khai sinh ra dòng họ, tính đến nay đã gần 800 năm và đã nối dòng được gần ba chục đời người, con cháu đông đúc, tỏa đi sinh sống muôn nơi, không những ở trong nước mà có cả ở nước ngoài. Sinh thời Ngài Phan Hách thuộc triều đại nhà Trần, được phong tước Vương Phó Sư (làm thầy dạy học trong cung vua).
         Họ Phan Tùng Mai là một dòng họ lớn, có bề dày lịch sử gần tám trăm năm, qua bao tháng năm trải dài theo dòng lịch sử, con cháu phát triển đông đúc, nên đến đời thứ 8 được tách ra làm 6 cánh họ (Tổ tiên gọi là Phái):  Con cháu phái Giáp, Ất là hậu duệ của tiên tổ Phan Hắc (đời 2), phái anh. Con cháu các phái Tý, Sửu, Dần, Mão là hậu duệ của Tiên tổ Phan Nhiên (đời 2), phái em.  Các vị Tiên tổ đứng đầu các phái bắt đầu từ đời thứ 8 xếp theo thứ tự anh, em. 1. Phái Giáp: Tiên tổ Phan Phúc Hiệu (nhà thờ ở khối dân phố 1 thị trấn Đức Thọ). 2. Phái Ất: Tiên tổ Phan Phúc Dư (nhà thờ ở khối dân phố 1 thị trấn Đức Thọ). 3. Phái Tý: Tiên tổ Phan Vũ Bổn (nhà thờ ở thôn Châu Tùng xã Tùng Ảnh).4. Phái Sửu: Tiên tổ Phan Dư Khánh (nhà thờ ở thôn Châu Tùng xã Tùng Ảnh). 5. Phái Dần: Tiên tổ Phan Phúc Cẩn (nhà thờ ở thôn Châu Tùng xã Tùng Ảnh). 6. Phái Mão: Tiên tổ Phan Khắc Kỷ (nhà thờ ở khối dân phố 2 thị trấn Đức Thọ).Là một dòng họ lớn, con cháu ở khắp mọi nơi, Hội đồng gia tộc (HĐGT) chưa thể nắm hết được, chỉ nêu lên một số công trình thờ tự, ở một số vùng miền, địa phương trong cả nước mà HĐGT nơi gốc Tổ đã tới và làm lễ dâng hương.

Nhà thờ họ Phan Tùng Mai

         
          Nhà thờ Họ Phan Tùng Mai ở thôn Châu Tùng xã Tùng Ảnh là nhà thờ Đại tôn, thờ các vị Tiên tổ  từ đời thứ nhất đến đời thứ bảy (nhà thời được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh). Các nhà thờ phái, chi ở vùng gốc Tổ: Tùng Ảnh, thị trấn Đức Thọ, Đức Yên, Đức An, Đức Dũng, Đức Hòa v.v… có khoảng 50 nhà thờ (riêng ở Tùng Ảnh có gần ba chục nhà thờ). Ở xã Thạch Châu huyện Lộc Hà có nhà thờ Tiên tổ Phan Quang Minh. Ở làng Đông Ngạc huyện Từ liêm, Hà Nội có nhà thờ Tiên tổ Phan Phù Tiên. Ở tỉnh Thừa Thiên Huế có các nhà thờ Tiên tổ: Phan Viết Ngư, Phan Viết Bao, Phan Viết Nổi. Ở làng Vĩnh Gia xã Song Lộc huyện Can Lộc có nhà thờ Tiên tổ Lưỡng Quốc Đình nguyên Thám Hoa Phan Kính (di tích lịch sử văn hóa Quốc gia). Ở xã Đức Dũng, Đức Thọ có nhà thờ Tiên tổ Phan Đình Khanh (di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh). Ở xã Tùng Ảnh có nhà thờ Phan Điện - cha đẻ của 2 vị Bộ trưởng Phan Anh và Phan Mỹ (di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh)…
         Trong lịch sử phát triển của dòng họ, các thế hệ tiếp nối đã làm được nhiều việc lớn, đặc biệt trong vài chục năm trở lại đây. Đó là việc dòng họ đã giữ gìn và bảo vệ được pho gia phả từ khi Thủy tổ (1254) đời thứ 1 cho đến ngày nay. Gia phả viết bằng chữ Hán, năm 2003 Viện Hán nôm Việt Nam dịch ra quốc ngữ. Đây là một pho tư liệu vô cùng quý giá, một sản phẩm có tầm cỡ quốc gia, có giá trị tâm linh vô bờ của dòng họ. Theo thông lệ, cứ 10 năm một lần gia phả lại được con cháu tập hợp, bổ sung. Nhờ giữ được gia phả nên nhiều chi họ và con cháu sau hơn 700 năm ly tán mới tìm về được với đại tộc: Năm 1980, một bộ phận con cháu ở huyện Lộc Hà - Hà Tĩnh. Năm 1990, một bộ phận con cháu ở Thừa Thiên Huế. Năm 1991 một bộ phận con cháu ở làng Vĩnh Gia- Song lộc- Can Lộc. Năm 2000, một bộ phận con cháu ở làng Đông Ngạc - từ Liêm Hà Nội. Năm 2001, con cháu cụ Phan Bỉnh ở tỉnh Thái Bình. Năm 2009, một bộ phận con cháu ở xã Đức An - Đức Thọ. Năm 2010, một bộ phận con cháu ở Tương Dương , Anh Sơn- Nghệ An.Năm 2012, một bộ phận con cháu ở làng Đông Dũng- xã Đức Dũng- Đức Thọ. Với sự ra đời của Phan Tộc Việt nam, Phan Tộc Hà Tĩnh, Phan Tộc Đức Thọ chắc rằng họ Phan Tùng Mai sẽ khâu nối được nhiều bộ phận con cháu về tổ tiên với đại tộc.

Lăng mộ Thượng thủy tổ Phan Hách tại Tùng ảnh

         Lăng mộ của Thượng Thủy tổ có từ năm 1327,  dến năm 1991, con cháu tôn tạo nâng cấp thành khu lăng mộ, một công trình văn hóa tâm linh không chỉ riêng có của dòng họ, mà cho cả quê hương ( mộ Thủy tổ Phan Hách được táng tại xóm 1 xã Đức Yên- Đức Thọ).  Nhà thờ họ được giữ gìn, bảo quản, tôn tạo xây dựng mới, bài trí nội thất, mua sắm các loại tế cụ, đặc biệt ở nhà thờ họ Đại tôn. Nghĩa trang dòng họ được xây dựng tại nuí Hòn Tháp xã Tùng Ảnh, bốn mùa lộng gió thông reo, đã quy tập về đây mộ các bậc tiên tổ từ đời thứ 2 đến đời thứ 8. Họ cũng đã tổ chức sao, chụp bia các vị tiền nhân Tiến sỹ ở Quốc Tử Giám Hà Nội và Quốc Tử Giám Huế đưa về dựng trong khuôn viên nhà thờ để các thế hệ con cháu và mọi người chiêm bái. Đây là niềm vinh dự tự hào của dòng họ đã có các bậc tiền nhân học rộng tài cao, là những tấm gương chói sáng để cho các thế hệ con cháu tiếp nối học tập và noi theo.
         Do hậu quả của nhiều năm đất nước bị chiến tranh, hệ thống nhà thờ nhiều nơi bị tàn phá, bị xuống cấp nghiêm trọng, nội thất, đồ tế khí không còn đầy đủ. Đặc biệt chỗ tế Thượng thủy tổ Phan Hách là một nền tế (không có nhà) nay đã làm  nhà thượng điện, trung điện và hạ điện gần 1 tỷ đồng và nâng cấp, mua sắm nội thất đồ tế khí gần 300 triệu đồng. 
Nhờ ân đức Tổ tiên phù hộ, nhiều con cháu ăn nên làm ra, đã phát tâm công đức, góp của, góp công xây dựng và phục chế các công trình thờ tự với hàng chục tỷ đồng. Đại bộ phận bà con ở gốc Tổ  và một số vùng miền lân cận điều kiện kinh tế còn khó khăn nhưng đã đóng góp công sức cho việc xây dựng cơ sở vật chất, chỉnh trang, sắp đặt hệ thống thờ tự, lễ nghi cúng bái, tần tảo đi mọi vùng miềm để khâu nối tình đồng tộc chấn hưng dòng họ.                
         Lễ giỗ Tổ họ Phan Tùng Mai từ xa xưa đã trở thành ngày hội lớn, và được duy trì đều đặn kể cả lúc chiến tranh, khi đói kém và cho đến ngày nay, năm 2013 là lần giổ Tổ thứ 685. Lễ được tổ chức các ngày 18,19 và 20 tháng Giêng âm lịch (trong đó có các ngày 18 và 19 giổ các tiên tổ như Phan Dư Khánh, phái Sửu, Phan Phúc Cẩn, phái Dần tại nhà thờ phái, tối 19 làm lễ tiên thường và sáng ngày 20 chính kỵ giỗ Thủy tổ  và các bậc tiên tổ (đời thứ 1 đến đời thứ 7) tại nhà thờ Đại tôn. Lễ giổ Tổ năm nào cũng được tiếp đón các vị đại biểu đại diện cho cấp ủy, chính quyền, mặt trận, các tổ chức đoàn thể, từ thôn đến xã, huyện, các dòng họ bạn trên địa bàn, mấy năm lại đây lại được đón đại biểu Phan Tộc huyện, Phan tộc tỉnh đến chúc mừng. Quy mô giổ Tổ của dòng họ bình quân mỗi năm có tới dăm bảy trăm con cháu về tham dự.
         Họ Phan Tùng Mai là họ khoa bảng, trải qua bao thăng trầm lịch sử, các thế hệ con cháu của dòng họ đã phát huy truyền thống ông cha là: Lấy văn chương xây nghiệp lớn và thời nào cũng có người thành đạt. Tính riêng thời Lê, Nguyễn trong họ đã có 164 vị đỗ tú tài đến Thám hoa (trong đó có 40 vị đỗ từ cử nhân đến Phó bảng). Có 7 vị Tiến sỹ được triều đình dựng bia ở Quốc Tử Giám Hà Nội và Quốc Tử Giám Huế (trong đó có một vị Lưỡng Quốc đình nguyên Thám hoa).
         Từ cách mạng tháng 8 1945 đến nay thống kê chưa đầy đủ trong họ có hàng chục vị đỗ đạt cao, trong đó có 24 vị được Nhà nước công nhận là: Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sỹ, Thạc sỹ  và nhiều cán bộ cao cấp khác phục vụ trong các cơ quan trường học, đơn vị quân đội v.v..Tiêu biểu cho sự vượt khó vượt khổ vươn lên học tập để trở thành người tài giỏi đó là 2 anh em ruột Phan Anh và Phan Mỹ là hai vị Bộ trưởng đức độ tài năng. Tiếp nối, có các vị như: GSTS. NSND Phan Hữu Dật, TS Phan Văn Đỉnh, PGS TS NGND Phan Hòa, Cố GSTS Phan Văn Tường… Trong quân đội nhân dân Việt Nam có cụ Phan Khắc Hy - Tộc trưởng mang quân hàm Thiếu tướng và còn rất nhiều các vị cán bộ cao cấp khác. Trong sự nghiệp chiến đấu giành độc lập giải phóng dân tộc, trong học có hàng trăm con cháu gia nhập quân đội, thanh niên xung phong và các lực lượng vũ trang khác họ đã đóng góp một phần công lao, sức lực, trí tuệ, tài năng, xương máu (không nhỏ) cho sự nghiệp cách mạng của Tổ quốc, dòng họ có hàng trăm liệt sỹ  và thương binh .
        Báo đáp công ơn tiên tổ, noi gương tiền nhân, dòng họ thường xuyên động viên con cháu chăm chỉ học tập, giữ được hạnh kiểm tốt, học tập giỏi. Hàng năm, dòng họ cũng đều có nhiều con cháu nội, ngoại đạt học sinh giỏi trường, huyện, tỉnh và thi đậu vào các trường đại học, cao đẳng. Họ làm lễ báo công Tiên tổ, tổ chức vinh danh phát thưởng tại nhà thờ chi phái.Tiêu biểu cho công tác khuyến học là các chi như: Phái Sửu đệ nhị Tùng Ảnh, chi họ Phái Dần, phái tý đệ tam Đức Dũng, chi họ phái Sửu ở thị trấn Đức Thọ, họ Phan Vĩnh Gia Song Lộc (Phái Mão v.v). Dòng họ được nhận danh hiệu tiêu biểu xuất sắc về công tác khuyến học của xã, của huyện, của tỉnh năm 2008 - 2012 ,được báo cáo điển hình tại các đại hội, được nhận Bằng khen của tỉnh, Giấy khen của huyện, xã và các hiện vật khác, được tỉnh bầu chọn là dòng họ xuất sắc nhất và cử đi dự Đại hội khuyến học toàn quốc tổ chức cuối năm 2013.
         Mặc dầu Tộc trưởng ở TP Hồ Chí Minh nhưng toàn họ đã thành lập Hội đồng PT Tùng Mai gồm các chi phái, đặc biệt là những người ở gần nhà thờ Tùng Mai nhiệt huyết với dòng tộc nên hoạt động dòng họ thường xuyên giữ được nền nếp trong nhiều năm, tạo được sự đoàn kết đồng thuận cao. Họ Phan Tùng Mai đã được công nhận 04 di tích lịch sử văn hóa (trong đó có 01 di tích lịch sử quốc gia và 03 di tích cấp tỉnh) và đang tiến hành lập hồ sơ đề nghị Nhà nước công nhận di tích lịch sử Quốc gia dòng họ Phan Tùng Mai thay cho di tích lịch sử cấp tỉnh hiện nay và đề nghị tiếp một số di tích lịch sử văn hóa khác nữa.
 

                                                              Phan Như Quý

                                                                          ( Chủ tịch Hội đồng gia tộc Phan Tùng Mai)