Sức mạnh và sự phát triển của một quốc gia như cái xe có bốn bánh: chính trị, kinh tế, quân sự và văn hóa (Phạm Văn Đồng). Văn hóa bao gồm nhiều lĩnh vực: giáo dục, đạo đức, khoa học, văn nghệ, triết học, tôn giáo, phong tục, tập quán…, trong đó văn nghệ (văn học - nghệ thuật) là lĩnh vực khá quan trọng. Tách riêng, văn học - nghệ thuật là một bộ phận của văn hoá, cũng như các lĩnh vực kia, văn học - nghệ thuật luôn chịu sự chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp của văn hóa và có tác động ngược lại. Điều đó được khẳng định như một định đề: văn hóa và văn học - nghệ thuật có một quan hệ biện chứng tương tác lẫn nhau. Quá trình đó diễn ra một cách đa dạng phong phú.

Văn hóa tác động văn học - nghệ thuật trên nhiều phương diện

Văn hóa làm nền tảng tạo môi trường sống phong phú đa dạng, cũng là bầu khí quyển bao trùm mọi hoạt động đời sống tinh thần, vật chất của xã hội, làm đối tượng cho văn học - nghệ thuật phản ánh. Văn hóa các dân tộc đều có bản sắc riêng mang nét phong phú đa dạng của đời sống tinh thần cộng đồng, vùng miền.  Văn hóa cộng đồng được hình thành và phát triển thông qua sự tương tác của một nhóm người sống trong một vùng địa lý cụ thể. Chiều sâu của văn hóa  gắn chặt với tâm lý cá nhân và tập thể của một tộc người, mở rộng ra nó thể hiện “cá tính tinh thần của cả một cộng đồng, một dân tộc” (Marx) nó ảnh hưởng đến cách mọi người suy nghĩ. Nét riêng đó thấm nhuần khá rõ trong dòng chảy  từng nền văn học - nghệ thuật.

Văn hóa nâng cao trình độ thẩm mỹ của người nghệ sĩ sáng tạo giúp làm tốt công việc xây dựng tác phẩm, văn hóa ảnh hưởng đến ngôn ngữ và phong cách viết của tác giả. Văn phong và cách diễn đạt trong văn học thường phản ánh các đặc trưng và quy tắc trong văn hóa xã hội ảnh hưởng đến tác giả. Ví dụ, một nhà văn từ một quốc gia có văn hóa coi trọng bản sắc tôn giáo và lịch sử có thể hiện thực hóa điều này trong cách viết của mình. Ngược lại, văn hóa cũng có thể cho phép tác giả khám phá, đảo lộn hoặc thay đổi các quy tắc truyền thống và tạo nên những tác phẩm đột phá. Thí dụ văn hóa tự do hiện đại giúp nhà văn thay đổi các quy tắc niêm luật cố định truyền thống.

Văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách mọi người đọc và đánh giá các tác phẩm văn học nghệ thuật. Các quan điểm, giáo dục và kinh nghiệm sống của mỗi người sẽ tạo nên một góc nhìn riêng và ảnh hưởng đến cách chúng ta hiểu và đánh giá tác động của sản phẩm văn học nghệ thuật. Nói một cách khác, văn hóa nâng cao trình độ thẩm mỹ của quần chúng để từ đó góp phần nhận xét, định giá các tác phẩm, động viên hay phê phán, tham gia vào phát triển văn học nghệ thuật.

Tổng thể, văn hóa có tác động mạnh đến văn học nghệ thuật trong nhiều khía cạnh. Văn hóa của một cộng đồng hoặc quốc gia có thể ảnh hưởng đến nội dung, hình thức và phong cách biểu đạt trong văn học. Văn hóa được coi là một nhân tố quan trọng trong việc tạo ra và định hình các tác phẩm văn học nghệ thuật. Nó có thể tác động đến chủ đề, ý tưởng và thông điệp truyền tải qua văn bản. Văn hóa có thể xác định các giá trị, niềm tin, quan điểm và ý thức xã hội của một cộng đồng, và chúng sẽ thể hiện trong các tác phẩm văn học nghệ thuật.

Văn học - nghệ thuật tác động trở lại văn hóa một cách tích cực

Bằng cách sử dụng sự đa dạng ngôn ngữ tùy từng loại hình nghệ thuật (ngôn ngữ, âm thanh, ánh sáng, đường nét…), văn học - nghệ thuật thể hiện các ý tưởng và cảm xúc con người một cách sâu sắc và tinh tế tác động trực tiếp  đến cộng đồng. Nó không chỉ truyền đạt thông điệp và kết nối con người với nhau mà còn tạo ra những giá trị tinh thần sâu sắc đóng góp duy trì các giá trị văn hóa liên tục trong thời gian, kết nối truyền thống với  hiện tại.

Văn học nghệ thuật là một phương tiện quan trọng để phản ánh thực tế và xã hội, tái hiện một cách sinh động và sắc nét phong tục, tập quán sinh hoạt cộng đồng. Qua việc tạo ra các nhân vật và cảnh quan, văn học nghệ thuật giúp người đọc hiểu biết và cảm nhận những đặc điểm xã hội, văn hóa và con người hiện tại cũng như quá khứ. Nhờ có văn học-nghệ thuật, những sắc màu văn hoá  của đời sống cộng đồng được tái hiện một cách sinh động và sắc nét, như phong tục, tập quán, sinh hoạt, các lễ hội, môi trường sống, của các địa phương qua các thời kỳ... Văn học - nghệ thuật biểu hiện và tác động đến  văn hóa không chỉ ở bề mặt qua phong tục tập quán cùng những biểu hiện sinh hoạt đặc thù dễ nhận biết mà còn và chủ yếu  thể hiện ở tầng sâu văn hoá thể hiện qua tâm lí cộng đồng, tính cách, ứng xử của con người với con người và con người với thiên nhiên mà khá nổi rõ là các tính cách nhân vật trong các tác phẩm nghệ thuật. Xây dựng con người là nhiệm vụ quan trọng bậc nhất thể hiện tầm ảnh hưởng to lớn của sự tác động của văn học nghệ thuật đối với văn hóa, đối với thời đại và cộng đồng. “…Văn học là bộ phận quan trọng của văn hóa tinh thần góp phần rất lớn vào việc xây dựng nên con người Việt, đã góp phần tạo nên phần cơ bản của tâm hồn mọi người Việt, tạo nên sự đồng cảm sâu sắc với mọi người Việt, tạo nên phần sinh động nhất trong phẩm chất của tất cả chúng ta, văn học góp phần gắn bó chúng ta lại thành một dân tộc” (Nguyễn Khảnh Toàn- Tổng tập văn học Việt Nam - Lời tựa -  Nxb KHXH, Hà Nội,1980)

Trung tâm văn hóa là con người! Con người Việt Nam trong mọi thời gian và không gian nhìn tổng thể có những “chuẩn” làm sườn cốt khá nổi rõ: đó là con người có truyền thống tâm linh quý trọng công lao của cha ông, tiếp tục phát triển không ngừng; đó là con người vượt mọi khó khăn trong chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, trong lao động sản xuất xây dựng xã hội mới, chính phục hoàn cảnh, trở lực, sáng tạo không ngừng không phải chỉ để tồn tại mà để sống theo đúng ý nghĩa của nó; đó là con người có quan hệ tốt với thiên nhiên, thế giới xanh, vừa để cải tạo hoàn cảnh khách quan vừa để xây dựng di dưỡng tinh thần cho bản thân.

Văn học - nghệ thuật trong trường kỳ cuộc sống đã từng có nhiệm vụ là xây dựng “chuẩn” con người Việt Nam tiêu biểu qua các thời kỳ, đó là người chiến sĩ cách mạng công, nông, binh trong hai cuộc kháng chiến, con người mới thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa cho đến hiện nay là con người bình dân tích cực trong cuộc sống đời thường. Văn học nghệ thuật thời kỳ nào, ở không gian nào chủ yếu cũng nhằm vẽ nên bộ mặt tinh thần của con người thời họ sống. Văn học nghệ thuật  hiện đại hướng nhiều đến những con người quần chúng trong mọi lĩnh vực đời sống. Đó là những nhân vật bình dân mang nhiều phẩm chất trung thực tích cực của cộng đồng. Họ được thể hiện khá đầy đặn trong các ấn phẩm văn chương, hội họa, tranh ảnh cùng các tích tuồng dân gian. Hình ảnh họ xuất hiện khá đa dạng trong các sắc bút của nhiều nhà văn, các tác phẩm của các nghệ sĩ cũng như những trò diễn của các nghệ nhân dân gian. Con người trong văn học nghệ thuật hiện lên khi như một biểu tượng cao cả, khi là một con người bình thường nhưng đều là “con người viết hoa” tiêu biểu cho tinh thần dân tộc, tâm thức cộng đồng. Trong các thời kỳ cách mạng Việt Nam thì “chuẩn” của con người tiêu biểu có thể tìm thấy ở  nhân cách các anh hùng dân tộc, ở thời đại ta là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Thông qua các hình tượng nghệ thuật, các nhân vật tự sự hay trữ tình văn học - nghệ thuật  hiện đại tương tác trở lại văn hoá bằng việc xây dựng “chuẩn” tâm hồn con người Việt Nam hiện đại. Nó góp phần định hình, làm giàu và phong phú bản sắc văn hóa dân tộc. “Văn học - nghệ thuật là một loại văn hóa đặc biệt” (François Jullien).

Văn học - nghệ thuật góp phần xác định sự đa dạng bản sắc văn hóa địa phương

Văn hóa địa phương có thể biểu hiện qua nhiều bình diện khác nhau, mà văn học nghệ thuật là một bảo chứng quan trọng. Các loại hình nghệ thuật truyền thống cũng như hiện đại ở một địa phương góp phần làm phong phú màu sắc chung của văn hóa cộng đồng trên cả bề rộng lẫn bề sâu thông qua các hoạt động hằng ngày, như phong tục, nghi lễ, thực phẩm, trang phục và lối sống tạo ra sự đa dạng về bản sắc và đặc trưng của nền văn hóa địa phương, của một vùng địa lý cụ thể. Ngay đến các lễ hội (lễ hội làng nghề, lễ hội mùa màng, lễ hội thành hoàng, lễ hội các anh hùng, lễ hội các dòng họ…) cũng trộn lẫn lấy đặc trưng các nghệ thuật làm nền để thể hiện  các sinh hoạt, các ước vọng tâm linh cộng đồng…

Về bề rộng, nội dung đa chiều các tác phẩm nghệ thuật thể hiện không khí xã hội địa phương qua các thời kỳ lịch sử, phong tục tập quán, sinh hoạt cộng đồng từ làng quê đến thành thị. Về chiều sâu, theo đặc trưng từng loại hình thể hiện tính cách và giá trị của con người địa phương, bao gồm các quan điểm, kỹ năng, tư duy, vai trò xã hội và những yếu tố về truyền thống đạo đức nhân văn do hoàn cảnh sống khác biệt tạo nên. Tiểu thuyết, thơ ca, tranh, tượng ca nhạc các vùng miền, các dân tộc như miền Tây Nam bộ, vùng Tây nguyên, xứ Nghệ Tĩnh, miền Tây Bắc, xứ Huế… qua chiều sâu tâm trạng, tính cách nhân vật cũng như bối cảnh sống và hoạt động xác minh sự đa dạng phong phú của bản sắc địa phương, làm rõ hơn quan điểm: Văn học - nghệ thuật địa phương các vùng miền góp phần làm giàu cho văn hoạt chung dân tộc.

 Nói một cách tổng quát, văn hóa và văn học nghệ thuật trong quá trình phát triển có sự tương tác hỗ trợ cho nhau. Văn hóa làm nền, văn học - nghệ thuật đâm hoa kết quả thể hiện những con người mang tâm hồn dân tộc chính là nhiệm vụ tương tác một cách biện chứng góp phần thúc đẩy nền văn hóa phát triển. Các xã hội văn minh thường có sự phát triển cao về văn hóa và nghệ thuật. Đó là  nền văn hóa đa dạng, các cơ sở văn hóa và các hoạt động văn hóa phong phú trong đó văn học- nghệ thuật luôn được xem là bộ mặt tinh thần của văn hóa xã hội./.

H.Q