CÂU LẠC BỘ HÁT DÂN CA
GÓP SỨC BẢO TỒN VÍ- GIẶM NGHỆ TĨNH TRONG ĐỜI SỐNG

                                                                                                                                                      Nhà văn  Phan Trung Hiếu

 
Nghệ - Tĩnh là vùng đất giàu truyền thống lịch sử văn hóa và cách mạng. Từ cuộc sống lao động sản xuất và đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước, người dân nơi đây đã sáng tạo và lưu giữ được một kho tàng di sản văn hóa văn nghệ  dân gian phong phú, đa dạng và độc đáo với nhiều thể loại mang đậm bản sắc địa phương. Nếu như món kẹo lạc " Cu đơ" được xem là món đặc sản mang tính vật thể thì dân ca Ví – Giặm có thể xem là đặc sản phi vật thể, một món ăn tinh thần đã hình thành và nuôi dưỡng nên cốt cách, tâm hồn của cộng đồng người Nghệ.
 Những đêm hội hát ví, hát giặm mang tính cộng đồng ở các làng quê là môi trường tạo lập nên các mối quan hệ văn hóa giữa con người với con người; trở thành phương tiện kết nối, xây đắp tình làng nghĩa xóm, tình cảm cộng đồng, tình yêu đôi lứa... Những điệu hò, câu ví đã trở thành hành trang tinh thần của rất nhiều người. Ví giặm ngày trước đã ảnh hưởng không nhỏ tới sự thành danh của các thi sĩ, nghệ sĩ tài danh và sau này cũng góp phần làm nên phong cách sáng tác của nhiều nhà thơ, nhạc sĩ, tạo nên sự thành công của nhiều tác phẩm thơ nhạc hiện đại: Minh Huệ, Trần Hữu Thung, Nguyễn Bùi Vợi, Nguyễn tài Tuệ,  An Thuyên, Lê Hàm, Mạnh Chiến, Ngọc Thịnh, Quốc Nam...

Ảnh: Huy Tuấn

           Nhiều năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương V ( khóa 8 ) “Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, lãnh đạo hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã từng có nhiều chủ trương chỉ đạo ngành văn hóa đã kịp thời đề ra những chính sách, biện pháp tích cực nhằm đưa dân ca trở lại với đời sống văn hóa cộng đồng. Hình thức sinh hoạt câu lạc bộ đã thực sự tạo môi trường nuôi dưỡng dân ca cũng như thỏa mãn niềm đam mê ca hát của nhân dân thực sự có hiệu quả nhất. Tiền thân của Câu lạc bộ ( CLB) đàn và hát dân ca trong cộng đồng dân cư hiện nay vốn là các phường hát, hội hát trước đây. Hình thức diễn xướng trong môi trường lao động sản xuất được thay bằng các hình thức có tính chất biểu diễn, được sân khấu hóa. Việc thành lập câu lạc bộ đàn hát dân ca như là sự tất yếu, thông qua đó để nhóm lửa, tạo sức nóng lan tỏa của dân ca đến với quần chúng nhân dân. Nhiều nội dung tuyên truyền các chủ trương, chính sách của  Đảng và Nhà nước đã thông qua đôi cánh của dân ca mà đi vào cuộc sống.  Người ta có thể hát dân ca bằng các hình thức: hát lời cổ, lồng điệu lời mới, đối đáp, tổ khúc, hoạt ca, hoạt cảnh đến sân khấu hóa với các chủ đề như an toàn giao thông, kế hoạch hóa gia đình, phòng chống bạo lực gia đình, phổ biến khoa học thường thức về nông nghiệp, nhất là đề tài về xây dựng nông thôn mới. 
           Nghệ An hiện có khoảng 70 câu lạc bộ đàn và hát dân ca với hơn 2.000 thành viên.  Hà Tĩnh hiện cũng có 50 CLB dân ca ví, giặm, trong đó có nhiều CLB đã duy trì tốt và đi vào chiều sau hoạt động, tiêu biểu như các CLB dân ca: xã Thạch Châu ( huyện Lộc Hà) xã Xuân Giang (huyện Nghi Xuân), xã Kỳ Thư (huyện Kỳ Anh), xã Cẩm Mỹ( huyện Cẩm Xuyên)... Riêng huyện Nghi Xuân đã có đến 18 câu lạc bộ. Có những hội viên tuổi đã ngoài 80 như cụ Ðinh Văn Tùng (82 tuổi) CLB xã Xuân Lam đến những học sinh mới tròn mười tuổi như Nguyễn Thị Thu Hà (CLB xã Xuân Hồng). Bằng những tình cảm mộc mạc, chân quê và niềm say mê nghệ thuật, chính họ đã là những người có công gìn giữ những câu ví, điệu hò có giá trị nhân văn sâu sắc, thấm đẫm tình yêu quê hương đất nước.
           Tháng 5/ 2012, sự  khẳng định của phong trào CLB được đánh dấu bằng sự thành công của Liên hoan dân ca Ví – Giặm Xứ Nghệ lần thứ nhất được tổ chức. Liên hoan đã quy tụ 22 CLB, trong đó có 17 CLB dân ca tỉnh Nghệ An, 05 CLB dân ca của Hà Tĩnh và 4 CLB của các trường học của ngành Giáo dục Nghệ An với gần 700 diễn viên, nghệ nhân, nhạc công. Tham gia Liên hoan, có những nghệ nhân trên 80 tuổi và  cũng có nghệ nhân trẻ dưới 10 tuổi. Liên hoan dân ca ví, giặm xứ Nghệ được đánh giá cao cả về chất lượng lẫn nghệ thuật biểu diễn.         Tháng 8/2013, Liên hoan dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh lần thứ II năm 2013 được tổ chức tại Hà Tĩnh với 70 tiết mục đến từ 12 câu lạc bộ của tỉnh Hà Tĩnh, 9 câu lạc bộ của tỉnh Nghệ An.  Một tiêu chí được quan tâm chú trọng là yếu tố nguyên gốc ở môi trường, không gian và hình thức diễn xướng, kể cả trong trang phục, đạo cụ, cảnh trí thông qua các thể hát chính như ví, giặm, hò Nghệ… Các câu lạc bộ đã bám sát vào thể lệ của cuộc thi, thời lượng chương trình, tỷ lệ giữa lời cổ và mới được kết cấu đan xen hài hòa, ít sự trùng lặp; các tác phẩm trình diễn đều có sự quan tâm đầu tư trong dàn dựng, phục trang, đạo cụ sân khấu, lược bớt tiết tấu chậm chạp, đơn điệu. Hầu hết các câu lạc bộ đều đã biết tập trung sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống như nhị, sáo, đàn bầu, trống… Các diễn viên, nghệ nhân đều thể hiện được khả năng hát dân ca thuần thục,cách trình diễn linh hoạt, hồn nhiên, hấp dẫn…Số tiết mục tự biên, tự diễn khá nhiều, phản ánh được không gian và môi trường diễn xướng mang sắc thái của địa phương, tính chất nghề nghiệp và cả sự biến đổi để phù hợp với nhịp sống mới.  Điều đó đã khẳng định sự hồi sinh mạnh mẽ của dân ca Ví – Giặm xứ Nghệ trong tâm hồn và trong đời sống hiện tại của nhân dân.

Các đại biểu trong và ngoài nước đang thưởng thức không gian diễn xướng ví phường nón tại Phù Việt, Thạch Hà

            Tuy nhiên những năm gần đây, do chịu tác động không thuận chiều, di sản văn hóa dân ca Ví Giặm Xứ Nghệ đang đứng trước những thách thức như: một số làn điệu cổ, âm nhạc đang bị lãng quên hoặc được “cải biên” thành các làn điệu mới để thích ứng với sự phát triển chung của thời đại; dân ca Ví - Giặm đang bị tách khỏi môi trường diễn xướng, không gian sinh hoạt dân ca đã và đang dần bị mai một ( Ví như môi trường hát dân ca gắn với làng nghề truyền thống, chèo thuyền trên sông, sinh hoạt ở đình làng...); số lượng các nghệ nhân có nhiều kinh nghiệm hát dân ca hiện cũng ngày một ít đi theo thời gian. Các làn điệu dân ca vì thế cũng dần bị mai một, dân ca ví, giặm cổ đang có nguy cơ thất truyền. Nhiệm vụ bảo tồn, phát huy và phát triển kho tàng văn hóa tinh thần quý báu của cha ông là điều không hề đơn giản, đòi hỏi các cấp, các ngành, nhất là ngành văn hóa phải có những biện pháp cụ thể, thiết thực.
            Khó khăn đặt ra vẫn là nguồn kinh phí lâu nay dùng để duy trì hoạt động của các CLB dân ca chủ yếu do sự đóng góp tự nguyện của các thành viên trong CLB; chất lượng của các chương trình dàn dựng, sáng tác, đạo diễn... còn hạn chế, chưa có bài bản do thiếu thầy và hướng dẫn có hệ thống từ phía các cơ quan quản lý. Chưa có những cơ chế ưu đãi, nguồn kinh phí về lương bổng hợp lý để khuyến khích các nghệ nhân dân gian phát huy vốn cổ truyền dạy hay thu hút giới trẻ, diễn viên đi theo và gắn bó với nghề. Để các CLB hoạt động có hiệu quả, tao sự lan tỏa sâu rộng, tránh được hiện tượng biến tướng trở thành hình thức đội văn nghệ địa phương, hoạt động theo hướng sân khấu hóa, chính trị hóa một cách khiên cưỡng, khô cứng rất cần sự quan tâm vào cuộc của cả xã hội. Trước hết, chúng ta cần có chương trình hành động, văn bản hướng dẫn từ phía các cơ quan chức năng để định hướng các CLB đi vào tổ chức, hoạt động có hiệu quả, chất lượng nghệ thuật tốt; tổ chức tập huấn, đào tạo, bồi dưỡng cho các chủ nhiệm các CLB có đủ năng lực quản lý, hướng dẫn các thành viên trong nhóm các hoạt động như tự sáng tác, đặt lời mới, dàn dựng các tiết mục, chương trình, sử dụng các loại nhạc cụ;  biên soạn hệ thống tài liệu tham khảo: giới thiệu nguồn gốc, xuất xứ, quá trình phát triển, hệ thống các bài dân ca gốc, dân ca cải biên; phát huy sự đóng góp tự nguyện của nhân dân theo hình thức xã hội hóa; tổ chức định kỳ thi đàn và hát dân ca ở cơ sở 2 năm/lần, ở tỉnh 5 năm/lần. Đây cũng là cơ hội để các CLB có dịp được giao lưu, học hỏi lẫn nhau. Có như vậy mới thu hút đông đảo số lượng người dân tham gia, phát huy sự lan tỏa của dân ca đến từng nhà, từng xóm... đúng như chức năng và nhiệm vụ của câu lạc bộ, hướng tới mục tiêu lâu dài là trả dân ca về với người dân và môi trường sống của họ.
        Có nhiều cách để chúng ta bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tinh thần độc đáo của ông cha trong đời sống đương đại:  Tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm, Phục hồi và bảo vệ nguyên dạng với những yếu tố gốc, tự nhiên cho đến sân khấu hóa dân ca, đưa Ví giặm vào trong chương trình học hoặc trên các phương tiện thông tin đại chúng, mở các cuộc thi sáng tác dân ca lời mới... Một trong các cách làm hay và chứng tỏ đang có hiệu quả đó là việc xây dựng các câu lạc bộ hát dân ca. Hy vọng việc quan tâm đầu tư xây dựng, củng cố và phát triển hệ thống CLB sẽ là một trong những giải pháp cần được ưu tiên để tiếp tục nuôi dưỡng dân ca phát triển đúng với giá trị vốn có, tạo sự lan tỏa mạnh mẽ trong từng cộng đồng thôn xóm ở các làng quê Xứ Nghệ.

                                                                                                Hà Tĩnh, tháng 5/2014

P.T.H