Chiến dịch 81 ngày đêm “Mùa hè đỏ lửa”  là trận đánh mở màn  của lực lượng Giải phóng quân Việt Nam, với lực lượng Việt Nam Cộng hòa, để giành và giữ lấy thành cổ Quảng Trị. Đây là cuộc chiến đấu sinh tử một mất một còn. Nhiều chiến sĩ đã anh dũng hy sinh, nhưng vẫn kiên trì bám trụ đến giây phút cuối cùng. Ông Phan Đình Thông, một “cảm tử quân” tham gia chiến dịch này vẫn không bao giờ quên những ngày đầy máu lửa ấy

Đội hình chiến đấu:

Vào trung tuần tháng 6//1972, Trung đoàn trưởng Dương Trọng Trầm nhận được tin “hỏa tốc” của cấp trên: “Điều động tiểu đoàn 18 vào bổ sung tiếp cho các đơn vị đang chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị ”. Đây là một tiểu đoàn thủy quân lục chiến tinh nhuệ của Trung đoàn 127 (Bộ tự lệnh Hải quân). Thời điểm ấy, đơn vị đang tập trung huấn luyện ở huyện Đông Triều (tỉnh Quảng Ninh). Ngay sau khi nhận được lệnh, Tiểu đoàn 18 đã tổ chức một cuộc họp nóng. Tất cả các cán bộ đại đội trưởng, chính trị viên đại đội đều được triệu tập đến tiếp thu nội dung, về phổ biến cho các cán bộ, chiến sĩ của đại đội mình. Tại cuộc họp này, đồng chí Nguyễn Quang, chính ủy trung đoàn 127 đã tới dự và nói: “Tình hình chiến sự  ở Thành cổ Quảng Trị hiện nay rất ác liệt. Mặc dầu, trong thành hiện tại lực lượng quân Việt Nam cộng hòa đang cắm chốt, với hàng ngàn binh sĩ canh gác đêm ngày. Được sự tiếp sức của đế quốc Mỹ, chính quyền ngụy vẫn rêu rao rằng đây là “Pháo đài thép”. Việt cộng dẫu có “trăm tay ngàn mắt” cũng không thể bẻ được gọng kìm này. Nhưng mục tiêu của chúng ta, bằng bất cứ giá nào cũng phải tiêu diệt được toàn bộ sinh lực địch, làm chủ được thành cổ Quảng Trị. Chiến dịch này không chỉ thể hiện được ý chí ngoan cường của ta, nó còn là “quả đấm thép” đập tan những âm mưu xảo trá của đế quốc Mỹ trên bàn đàm phán Pa- ri”.

 Lĩnh hội được nội dung quan trọng này, Chính trị viên đại đội Phan Đình Thông đã về phổ biến cho toàn cán bộ, chiến sĩ trong đại đội của mình biết: “Nhiệm vụ rất cấp bách, thời gian rất khẩn trương. Nhưng tuyệt đối không được đứng ngoài vị trí chiến đấu. Lòng yêu tổ quốc của các đồng chí được thể hiện rõ những giờ phút này đây”. Lời nói của chính trị viên Phan Đình Thông đã truyền thêm lửa cho đồng đội.

Từ khi nhận nhiệm vụ làm chính trị viên đại đội I, ông và đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái yêu thương các chiến sĩ hơn cả anh em ruột thịt mình. Không thương sao được, khi những người lính tuổi đời mới mười tám, đôi mươi, gương mặt chàng lính trẻ nào cũng đang còn búng ra sữa. Đôi mắt sáng trong hồn nhiên, trái tim hồng thắm chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Những người lính trẻ đại đội I, hội tụ đủ mọi miền quê, đa số đều tốt nghiệp phổ thông trung học, một số là sinh viên đang còn ngồi trên giảng đường đại học.

Đội hình Đại đội 1 gồm 120 người (4 trung đội, mỗi trung đội 30 người). Sau 4 tháng miệt mài tập luyện ở thao trường, hầu hết các chiến sĩ đã nắm chắc được  các bài học cơ bản của người lính khi xung trận. Từ việc đào hầm hào, công sự đến các bài học xạ kích như lăn, lê, bò, toài, cắt dây thép gai, kỹ thuật bắn súng, ném lựu đạn, gài mìn, đặt bộc phá… tấn công địch. Cách đánh úp, đánh lấn, bắn tỉa và giáp lá cà khi chạm trán đối phương. Chính trị viên Phan Đình Thông, rất tự tin ở đại đôi I của mình. Bởi anh đã đọc được trong tư tưởng những người chiến sĩ trẻ bản lĩnh vững vàng, sức khỏe dẻo dai. Đặc biệt, qua đợt huấn luyện đại đội I đã được Bộ tự lệnh Hải quân tặng bằng khen, bởi lập được thành tích xuất sắc.

Đêm vượt sông Thạch Hãn

Suốt hai tuần lễ ròng thấm đẫm nắng rát và mưa chan, trên chặng đường gần ngàn cây số, cuối cùng tiểu đoàn 18 đã có mặt tại làng Nhan Biều (xã Triệu Ái, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị). Từ lâu làng này đã  trở thành “tọa độ lửa” bởi đây là “cửa ngõ” chiến trường. Từ làng Nhan Biều tới Thành cổ Quảng Trị, chỉ cách nhau con sông Thạch Hãn. Con sông dài hơn 155 km, rộng hơn hai trăm mét, với độ sâu 2 mét.

Những buổi sáng đẹp trời, đứng bên ni sông nhìn sang phía bờ Nam, người dân trong làng thấy rõ trên cánh đồng hoang mênh mông, đầy lau lách, cỏ dại. Xa xa đồn bốt giặc đen ngòm, lá cờ ba que bay phất phơ trong gió sớm.

Làng Nhan Biều, không có ngày nào giặc Mỹ không đưa máy bay dội xuống  mảnh đất này. Nhưng người dân vẫn kiên cường bám trụ, vừa sản xuất, vừa chiến đấu. Càng ác liệt, nhân dân càng sống ngẩng cao đầu, sẵn sàng giúp đỡ những người lính trước lúc vào trận. Làng cưu mang, che chở cho các trạm phẩu thuật tiền phương làm tốt nhiệm vụ cấp cứu, chăm sóc các cán bộ và chiến sĩ bị thương.

Sông Thạch Hãn. Ảnh: PV

Đại đội I, sau khi được nghỉ dưỡng sức hai ngày tại làng Nhan Biều, thì chiều ngày 9/7/1972, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái nhận được lệnh của tiểu đoàn trưởng “Đúng 10 giờ 30 phút tối, vượt sông Thạch Hãn để vào trận đánh”. Để chuẩn bị cho đêm vượt sông an toàn, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái đã chia 4 trung đội thành hai tốp. Tốp thứ nhất, vượt xong mới đến lượt tốp thứ hai.

Hành trang vào cuộc chiến, ngoài vũ khí đạn dược và những vật dụng cần thiết cho sinh hoạt hàng ngày, mỗi người được phát khẩu phần lương khô đủ ăn 5 ngày. Tất cả được gói gọn vào tấm ni-long. Ngày thường chiếc ni-long che mưa gió, bây giờ nó trở thành  cái “ phao bơi ” mầu nhiệm. Các chiến sĩ tì báng súng vào vai mình, cho thân nòng vượt lên khỏi mặt nước. Cứ thế,  một tay gì chặt súng, một tay ôm lấy túi ni-lông từ từ lướt sóng.  

Đêm ấy trời lâm thâm mưa phùn, bóng tối vây bủa mặt sông đen kịt. Thỉnh thoảng những cụm hoa lục bình bất ngờ dạt vào người các chiến sĩ. Hơn một tiếng đồng hồ đội hình 120 cán bộ, chiến sĩ của đại đội I (tiểu đoàn 18) đã tới bờ Nam sông Thạch Hãn. Lúc này, trời đã tạnh mưa, những ngôi sao khuya bắt đầu le lói. Sau khi điểm danh lại từng con số của đơn vị mình, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái phân tích rõ sơ đồ trận đánh cho mọi người nắm rõ mục tiêu hướng Đông Nam, cách thành cổ Quảng Trị  hơn 250 mét.

Hai mươi ngày trước, một tiểu đoàn bộ binh đã chiến đấu quyết liệt ở chiến trường này. Địch bị tiêu hao rất lớn về sinh lực, phía ta cũng có hàng trăm chiến sĩ hy sinh và bị thương. Theo nguồn tin mật của đơn vị trinh sát cho biết: Trong hai ngày tới, địch sẽ mở một cuộc tân công mới với ba lực lượng phản công  gồm bộ binh, xe tăng bọc thép và không quân. Vì vậy, ngay từ đêm nay cho đến ngày mai, đại đội 1 phải tập trung đào công sự, xây dựng hầm hào thật kiên cố, chờ lệnh chiến đấu. Chính trị viên đại đội Phan Đình Thông, người đã kinh qua ba trận đánh của lực lượng hải quân ở sông Gianh (Quảng Bình) nhờ thế ông đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm trong xây dựng phòng tuyến chiến đấu. Ông Thông cùng đại đội trưởng Thái đến tận từng cá nhân hướng dẫn cụ thể từ độ sâu, độ rộng đến sử dụng nguyên liệu đảm bảo kiên cố.

Suốt mùa khô này, vùng đất thành cổ Quảng Trị nóng như “chảo lửa”.  Đất khô queo, lại lắm sỏi đá, nhiều chỗ vừa chạm lưỡi ven vào thớ đất, đã đụng ngay những viên đá cuội phát tóe lửa. Khi lưỡi ven càng vục đất và đưa lên được hầm bao nhiêu, thì mồ hôi  càng đổ ra như tắm bấy nhiêu. Khát nước không chịu nổi, từng tổ ba người thay nhau đi múc nước ở hố bom cho vào bi đông đưa về uống. Đến 12 giờ trưa, cả đại đội đã xây dựng hệ thống công sự, với hàng trăm mét giao thông hào và căn hầm chữ A kiên cố.

Trận đánh mở màn

Sau một đêm và nửa ngày miệt mài đào công sự. Mỗi cán bộ và chiến sĩ đại đội ăn dè xẻn hai thỏi lương khô, rồi tựa súng trong hầm ngủ chờ đến ngày mai vào trận.

Đúng như các chiến sĩ trinh sát đã thông báo trước. Vào lúc 7 giờ sáng ngày 12/7/ 1972  một tốp  máy bay phản lực đã bất ngờ lao tới trận địa. Sau đó hàng loạt quả bom dội xuống, cả đất trời như bị xô lệch, bởi tiếng nổ kinh hoàng. Những cột khói đen ngòm bốc cao. Lửa bùng lên đỏ rực. Đất đá đổ rào rào. Lửa thè lưỡi ngoạm vào đến đâu, cây cỏ cháy rụi tới đấy. Chim chưa kịp bay, côn trùng, chuột, rắn… chưa kịp chạy đã bị nướng đen trong mùi thuốc nổ khét lẹt. Khói bom vừa tan, một toán lính bộ binh ngụy mặc quần áo rằn ri hùng hổ tiến vào.

Từ nãy đến giờ, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái đứng trong căn hầm, đưa ống nhòm quan sát thấy rõ hàng trăm binh lính địch đang dàn hàng ngang tới, mỗi lúc một gần. Những khẩu súng dài nòng lăm lăm.Vai chúng khoác chéo những băng đạn vàng chóe. Tên đại úy ngụy dẫn đầu đoàn, cao lêu nghêu, râu mọc đầy cằm, miệng vừa ngậm tẩu thuốc lá, vừa hò hét binh sĩ. Đợi quân địch tới gần khoảng 100 mét, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái hô to:“Địch đang ở trước mặt ta, tất cả ca đồng chí chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu”.

Mạng lưới phòng tuyến của đại đội I được ngụy trang bằng cỏ kín mít, nên bọn địch vẫn  chưa phát hiện được mục tiêu. Chiến thuật  càng “nhử địch” vào sâu càng tốt. Đợi toán quân đi đầu của chúng đến cách chiến sự của ta còn 30 m, đại đội trưởng Thái phát lệnh cho tiểu đội trưởng Trần Văn Rạng ném lựu đạn. Lập tức ba quả lựu đạn từ căn hầm của Rạng vút nhanh như mũi tên, rơi trúng vào mặt tên đại úy ngụy. Cú đánh vỗ mặt ấy, khiến tên đại úy ngụy và 7 tên lính ngụy khác chết tại chỗ. Bọn chúng một nhóm táo tác tìm nhặt xác chạy về phía sau, số còn lại tiếp tục nã súng tấn công lại ta. Lúc bấy giờ, đạn bắn như mưa cả hai phía. Cuộc chiến đấu kéo dài tới 12 giờ trưa, mới tạm ngừng. Lợi dụng lúc địch đang rút quân, cả đại đội tranh thủ khâm liệm 5 chiến sĩ hy sinh, phối hợp với tổ y tá đưa 4 chiến sĩ bị thương nặng tới trạm phẩu thuật tiền phương.

Ngày đầu tiên vào trận, đại đội  đã diệt 35 tên địch, thu hồi 27 khẩu súng và hơn 300 viên đạn các loại. Tuy nhiên, đây mới là trận đánh mở màn,

Năm mươi ngày đêm rực lửa chiến hào 

Trong  81 ngày đêm chiến dịch “Mùa hè đỏ lửa”  đại đội I (tiểu đoàn 18, trung đoàn 127) đã tham gia bám trụ suốt 50 ngày đêm, cho đến khi có lệnh cấp trên thông báo rút quân.

Nhắc lại những trận đánh đầy khốc liệt ấy, ông Phan Đình Thông, chính trị viên đại đội vẫn chưa hết bàng hoàng, day dứt khi những đồng đội của mình đã ngã xuống. Ông Thông gạt nước mắt, kể lại cho chúng tôi nghe:

 Ở cạnh căn hầm ông, hồi ấy có tiểu đội trưởng Nguyễn Văn Bao (quê ở tỉnh Ninh Bình). Bao mới hai mươi tuổi, chưa có người yêu. Cậu lính này tính điềm đạm, ít nói nhưng vào trận Nguyễn Văn Bao thực sự gan dạ, dũng cảm và mưu trí nhất đơn vị. Bao đã lập được nhiều chiến công trong nhiều trận đánh, trở thành dũng sĩ được cả trung đoàn 127 học tập và noi gương. Bao tuy mới học xong lớp 7, nhưng rất thông minh sử dụng thông thạo được tất cả các loại vũ khí và kỹ chiến thuật tác chiến.

Sáng hôm ấy, vào khoảng 8 giờ ngày 22/7/1972, đội hình xe tăng của địch  gồm 5 chiếc tiến vào trận địa. Xe tăng nghiến đất tới đâu, bụi đỏ tung lên mù mịt tới đó. Chúng bắn xối xả vào đội hình của đại đội I, làm 12 chiến sĩ trong đại đội hy sinh, 6 chiến sĩ bị thương nặng. Hai chiến sĩ ở cạnh chiến hào với tiểu đội trưởng Nguyễn Văn Bao, chưa kịp nhả đạn đã gục xuống. Một chiến sĩ ở tiểu đội khác, xả một tràng trung liên vào chiếc xe tăng đi đầu, nhưng đường đạn bị chệch hướng. Tiểu đội trưởng Nguyễn Văn Bao điềm tĩnh, chờ chiếc xe tăng đó tiến đến phía mình với cự ly 100 mét, anh dùng súng B49 bắn hai phát liền. Lập tức chiếc xe tăng đi đầu bốc cháy. Đạn pháo của các trung đội tiếp tục “giăng lưới lửa” bao vây, khiến đội hình xe tăng địch cháy thêm chiếc nữa, phải quay lưng tháo chạy.

Càng thua to, bọn địch lại càng liều lĩnh và ngoan cố, tiếp tục phản công lại ta hết trận này sang trận khác.

Hàng ngày trên bãi chiến trường địch chết như rạ. Xác chồng chất thành từng đống, bọn chúng chưa kịp nhặt, mùi xú uế tử thi bốc lên nồng nặc, khiến cán bộ chiến sĩ đại đội I vừa phải chịu đói, chịu khát lại chịu cảnh ô nhiễm môi trường… 

Gian khổ và ác liệt như vậy, nhưng cán bộ và chiến sĩ trong toàn đơn vị chẳng ai nao núng tinh thần. Trái lại, vào trận đánh họ xem cái chết nhẹ như lông hồng. Biết mình ngày mai có thể hy sinh, nhưng sau trận đánh vẫn bá vai nhau hát, rồi vui kể chuyện tiếu lâm cho nhau nghe.

Chính trị viên đại đội Phan Đình Thông, còn nhớ đêm 24/7/1972 một đêm kinh khủng nhất trong lịch sử. Trận đánh diễn ra vào lúc 9 giờ tối, mãi đến 4 giờ sáng hôm sau mới kết thúc. Bắt đầu địch đưa hàng chục máy bay phản lực và máy bay B52, ném bom xuống trận địa. Suốt 4 tiếng đồng hồ, tốp này đến tốp khác, lần lượt thay phiên nhau quần thảo. Pháo sáng đỏ rực trời, soi rõ từng cành cây ngọn cỏ dưới mặt đất. Nhiều căn hầm của cán bộ và chiến sĩ bị trúng mục tiêu, khiến 15 người hy sinh và 5 người bị thương nặng. Duy nhất chỉ căn hầm chữ A có 3 người trú ẩn của Chính trị viên Phan Đình Thông, bị một quả bom tấn giáng xuống ngay trước cửa hầm, nhưng lại không phát nổ. Đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái nói đùa với ông Thông “Cậu tuổi Tỵ cầm tinh con rắn, còn  thằng phi công Mỹ chắc tuổi Tý cầm tinh con chuột,  nên quả bom đó nó sợ cậu đấy”. Không ngờ sau đêm đó, khi bọn địch kéo một tiểu đoàn đến phản công, Chính trị viên Phan Đình Thông chỉ huy đánh hướng Tây, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái chỉ huy đánh hướng Đông.

Sau khi trận đánh kết thúc, hai mũi giáp công của đại đội I (tiểu đoàn 18, trung đoàn 127) đã tiêu diệt được 150 tên binh sĩ và sĩ quan Việt Nam cộng hòa. Tuy nhiên, về phía ta cũng nhiều cán bộ chiến sĩ hy sinh, đặc biệt  đại đội trưởng Nguyễn Xuân Thái đã bị hy sinh. Tiểu đội trưởng Rạng, người sát cánh bên chiến hào cùng đại đội trưởng Thái, kể lại cho mọi người  biết: “Thủ trưởng Thái bị một viên đạn địch bắn xuyên qua bụng. Dẫu máu chảy ra xối xả, nhưng vẫn bình tĩnh dùng tiểu liên“đốn gục” hai tên lính ngụy trước khi thủ trưởng hy sinh. Lúc tôi chạy lại ôm lấy thủ trưởng Thái người còn nóng hổi, đôi mắt vẫn mở trừng trừng”.

Sau trận đánh, cả đại đội lại tỏa ra tìm kiếm thi hài những người đã hy sinh. Đồng đội dùng tăng, võng khâm liệm chôn cất từng người xong, lại tiếp tục vào vị trí chiến đấu.

Kể đến đây, ông Phan Đình Thông bật khóc vì không nén nỗi xúc động, khi bao nhiêu người phải vĩnh viễn nằm lại ở chiến trường.

Chúng tôi hỏi thêm về trường hợp dũng sĩ Nguyễn Văn Bao, ông Thông ngậm ngùi nói “Sau một tuần lễ anh Thái, đại đội trưởng ra đi, chú Bao cũng hy sinh. Nếu chú ấy còn sống, chắc chắn chú Bao sẽ trở thành anh hùng. Tôi có quyền tự hào về đồng đội tôi đã đổ nhiều xương máu ở thành cổ Quảng Trị, để hôm nay Tổ quốc mình mới cường thịnh đi lên trong kỷ nguyên mới”.

10/ 2025

P.T.C