Mối duyên nợ với đề tài nữ giới của Nguyễn Thị Lê Na có thể nói xuyên suốt từ tập truyện ngắn đầu tay Bến mê (2007) tiếp nối qua Đắng ngọt đàn bà (2018) và được triển khai đầy đặn trong Bể người thăm thẳm (2025). Nếu Bến mê là cánh cửa đầu tiên khai lộ ám ảnh nội tâm về sự giằng xé và khao khát thoát ly khỏi những ràng buộc hôn nhân truyền thống thì Đắng ngọt đàn bà đánh dấu bước chuyển trong cách tiếp cận hiện thực, trực diện trưng ra những thăng trầm mái ấm, những va đập nghiệt ngã đời sống và minh định bản lĩnh, cá tính độc lập của người nữ trên con đường kiếm tìm nhân vị. Với Bể người thăm thẳm, chị trở lại với những câu chuyện tình yêu và hôn nhân hôm nay. Dù xã hội hiện đại đã có cái nhìn cởi mở, bình đẳng hơn trước, văn chương chị vẫn nhận ra những dây mơ rễ má của định kiến, của sự áp đặt vô hình còn vương lại trong cách đàn ông và đàn bà đối xử với nhau. Tác phẩm đã gỡ tách những bi kịch thầm lặng, ghi nhận sức mạnh nội tâm của người phụ nữ biết đối diện, biết bắt đầu lại và biết đi tìm hạnh phúc cho chính mình. Ngòi bút của chị trực diện, sắc sảo, chú trọng khai thác những chuyển động tâm lý của nhân vật để gợi bật những vấn đề nhân văn rộng lớn.

1. Thân phận người nữ trong Bể người thăm thẳm của Nguyễn Thị Lê Na được miêu tả với nhiều giác độ phức tạp. Đó là những con người mang dấu ấn tổn thương từ những định kiến giới còn ỉ âm đâu đó và cũng là những cá thể không ngừng đấu tranh đả phá mọi rào cản. Chị dẫn dắt người đọc đi vào những xung đột giằng xé nội tâm, theo dõi quá trình xác tín bản ngã và sự nổi loạn của các nhân vật nữ khi họ chống trả những rào cản tinh thần. Không chấp nhận sự kìm hãm của những thói quen tư tưởng đã thành quán tính, những người phụ nữ của chị kiên quyết đấu tranh để giành lấy quyền được lựa chọn, tự mình kiến tạo đời sống và quyết định số phận của chính họ.

Nhiều nhân vật trong tác phẩm mang vẻ đẹp người phụ nữ truyền thống khoan hòa, nhẫn nhịn, tận tâm như Quyên trong Bể người thăm thẳm, “tôi” trong Vần vũ mây trôi hay Miên trong Em đừng đi. Khi hôn nhân rạn vỡ, bất kể lỗi lầm khởi thủy từ đâu, dư luận vẫn thường nghiêng về phía trách cứ người vợ. Họ bị buộc gánh lấy thứ đạo lý vốn không thuộc về mình, để rồi sống trong những tổn thương không ngơi, bị tước quyền lựa chọn lẫn quyền cất tiếng nói. Điểm nổi bật trong thế giới nữ của chị là sự phức hợp ở bản chất họ, mềm yếu đan quện với kiên cường, nhẫn nhịn đi đôi với phản kháng, cảm xúc đối thoại cùng lý trí. Chị đã miêu tả, dẫn giải sự vận động, diễn biến tâm lý người nữ khá tự nhiên, logic. Tình yêu và sự hy sinh của họ luôn sóng đôi với lòng tự trọng, còn nỗi đau lại như phép thử hun đúc sức mạnh tinh thần. Chỉ khi đủ bản lĩnh, dũng khí bước qua mất mát, họ mới chứng tỏ được sức mạnh nội tâm và ý thức giữ gìn phẩm giá của mình.

Tập truyện Bể người thăm thẳm còn khai thác phận số người nữ vấp ngã và mắc sai lầm như Quyên trong truyện cùng tên hay “tôi” trong Vần vũ mây trôi, họ đã tìm đến mối quan hệ ngoài luồng để khỏa lấp khoảng trống tinh thần. Tuy nhiên, cuộc tình vụng trộm ấy chẳng thể cứu vớt họ khỏi bi kịch, ngược lại, còn đẩy họ xuống tầng bi kịch khác, tâm hồn tiếp tục bị giày vò. Nguyễn Thị Lê Na đặt người phụ nữ trong vòng xoáy ấy để họ tự thức tỉnh, tự chất vấn, vì lẽ im lặng, chịu đựng hay nhẫn nhịn chưa bao giờ là thước đo của phẩm hạnh. Họ tái định nghĩa bản thân bằng cách đối diện với những tổn thương, minh chứng mình mạnh mẽ hơn những gì phận số mặc định. Do đó, nhân vật của chị có thể sai lầm, hành động theo bản năng nhưng họ vẫn sống cuộc đời thuộc về chính họ với nhu cầu được thấu hiểu, được lựa chọn và được hiện hữu theo cách mong muốn. 

Sự tỉnh thức của nhân vật nữ trong Bể người thăm thẳm không đến từ khoảnh khắc bừng sáng đột ngột mà được hình thành từng chút từng chút qua các vết rạn cõi lòng. Diễn ngôn nữ quyền của tác phẩm đặt trọng tâm vào việc xác lập lại quyền năng của phụ nữ từ những đổ vỡ, tìm thấy bản thể trong khoảnh khắc bị dồn đến giới hạn, chứ không nhờ sự cứu rỗi bên ngoài. Quá trình ấy diễn tiến chậm rãi, qua các biến cố và xung đột, qua những lần họ soi mình trong ánh nhìn của người khác, đặc biệt là con cái. Đây là ngưỡng rẽ nội tâm đánh dấu bước chuyển từ thụ động sang tự thức của các nhân vật nữ. Thức tỉnh, trong thế giới của Nguyễn Thị Lê Na đồng nghĩa với quá trình trăn trở, dằn vặt, ở đó, lý trí và cảm xúc phải diễn ra trận đấu khốc liệt để đi đến lựa chọn cuối cùng. Vì vậy, những hành động như xóa sạch dấu vết về người đàn ông cũ, rời bỏ mái ấm đã mục ruỗng, tự gây dựng kế sinh nhai hay bước ra khỏi cuộc đời được định sẵn,… của người phụ nữ đều cho thấy ý chí hồi sinh bằng mọi giá, bất chấp điểm bắt đầu đầy chông gai và thử thách.

Bìa tập truyện ngắn

2. Bể người thăm thẳm của Nguyễn Thị Lê Na như nói hộ tiếng lòng người nữ, gửi gắm nỗi niềm của họ về thế giới đàn ông. Chị chỉ ra những gốc rễ gia trưởng đã ăn sâu, gieo rắc biết bao bất hạnh lên cuộc đời người nữ, xoáy vào những góc khuất tâm lý, những hành vi vô thức củng cố quyền lực của phái mạnh, cho người đọc thấy vì sao người nữ vẫn mãi bị dồn vào thế yếu, vần vũ trong bi kịch. Từ đây, câu hỏi về quyền định đoạt bao giờ thôi thuộc về đàn ông vẫn treo lơ lửng như nỗi đau chưa nguôi.

Trước hết, Nguyễn Thị Lê Na đã phơi bày bi kịch nhân tính của người đàn ông biết yêu thương nhưng cũng dễ dàng phản bội, nồng nhiệt trong khát vọng chiếm hữu và lạnh lùng trong phút quay lưng. Khép lại cuộc tình, cảm giác như trên thân phận người nữ chỉ còn lại vết thương chưa bao giờ kịp liền da. Điển hình là Du trong truyện Em đừng đi, Trung trong truyện Giữa dòng thác,... Để thể hiện quyền lực, một số nhân vật nam không ngần ngại dùng đến bạo lực và áp chế. Quang trong Trăng in đáy nước lợi dụng tiền bạc, quyền thế để coi phụ nữ như món hàng. Trong truyện Bể người thăm thẳm, Phương cũng từng dùng những lời lẽ mạt sát Quyên. Thái độ tàn nhẫn của hắn, cộng với lỗi lầm riêng của Quyên, đã đẩy cô vào bi kịch, bị bạo hành tinh thần, phải vật lộn với nỗi đau triền miên. Không riêng gì Quyên mà gia đình nhỏ của họ cũng bị trói chặt trong bầu không khí nặng nề, ngột ngạt. Sự độc đoán còn được đẩy đến cực đoan ở Hiếu trong Đường trần mấy nẻo. Lời tuyên bố “làm cho tan vàng nát ngọc, để Lệ thân tàn ma dại khi bước ra khỏi nhà này, và không có thằng đàn ông nào thèm nhìn lại Lệ nữa...” làm chứng cho tư tưởng gia trưởng độc đoán, không ăn được thì đạp đổ, sẵn sàng hủy hoại người phụ nữ khi anh ta không thể kiểm soát. 

Trong truyện của Nguyễn Thị Lê Na, nhiều người đàn ông bước vào mối quan hệ với vẻ ngoài tử tế, quan tâm, khiến phụ nữ ngỡ rằng họ có thể tựa vào khi chông chênh, khi tột cùng đớn đau. Thế nhưng, khi đã chiếm được tình cảm của người phụ nữ, lớp mặt nạ ấy nhanh chóng rơi xuống, để lộ sự hèn nhát, thờ ơ và thói quen trốn chạy trách nhiệm. Hành động của Nam trong Vần vũ mây trôi, Du trong Em đừng đi gợi lại bi kịch quen thuộc, niềm hy vọng của phụ nữ sẽ sụp đổ khi đặt nhầm vào người đàn ông thiếu bản lĩnh, điều từng xuất hiện trong nhiều tác phẩm của các cây bút nữ. Nguyễn Thị Lê Na không phóng đại hiện thực, chị dùng giọng kể tiết chế, ngôn ngữ uyển chuyển để khoảng cách giữa vẻ ngoài lịch lãm và phần lõi bên trong tự nó bật phô, đối kháng. Hình tượng người đàn ông trong tác phẩm của chị có thể xem như tấm gương phản chiếu những rạn nứt âm thầm trong quan hệ giới.

Cùng thế hệ 7x với các nhà văn nữ như Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp, Nguyễn Ngọc Tư, Tống Ngọc Hân, Nguyễn Hải Yến..., Nguyễn Thị Lê Na cũng quan tâm đến thân phận phụ nữ, nhưng mỗi người có hướng đi và cách khai thác riêng. Với Bể người thăm thẳm, Nguyễn Thị Lê Na vẫn theo đuổi mối quan hệ nam nữ, một đề tài tưởng không còn gì mới và từng in dấu trong những trang viết trước của chị. Song lần này, chị chọn cách đi thẳng vào bản chất đàn ông trong tình yêu, thể hiện cái nhìn tinh tế, tỉnh táo và thấu suốt. Phụ nữ dưới ngòi bút của chị không bị đặt vào vị thế nạn nhân đáng thương mà họ là những cá thể biết đối diện, biết đứng dậy làm lại sau đổ vỡ, mất mát. Trong các cuộc phiêu lưu tình ái, đàn ông thường biện minh, thậm chí đá quả bóng lỗi lầm về phía người phụ nữ, nhưng chính những người phụ nữ mới là những người giữ được phẩm giá. Họ có thể tan nát, bầm dập nhưng vẫn ngẩng cao đầu, dám đi tiếp con đường sống. Ở điểm này, văn chương của chị đã dứt khoát chối từ cách nhìn phụ nữ như “tha thể” bị sở hữu. Từ vị trí đối tượng để ngắm nhìn, họ vươn lên thành chủ thể đầy kiêu hãnh, tự viết nên câu chuyện đời mình.

Trong Bể người thăm thẳm, các nhân vật được họa tạc chân thực với tất cả mâu thuẫn và phức tạp, không bị lý tưởng hóa thành nạn nhân hay cực đoan hóa thành hình mẫu phản kháng. Trong họ hội tụ đủ các yếu tố, yếu đuối, mạnh mẽ, sai lầm, cao thượng… Cái nhìn đa diện này khiến họ trở nên sống động, có khả năng chất vấn các chuẩn mực đạo đức và giới tính. Dưới ngòi bút của Nguyễn Thị Lê Na, ranh giới giữa đúng và sai không còn tuyệt đối, chỉ có sự thấu hiểu, lòng khoan dung và ý thức lựa chọn. Tập truyện như là không gian đối thoại dân chủ về giới, đạo đức và quyền cá nhân. Người phụ nữ được lên tiếng như chủ thể tự quyết, khẳng định phẩm giá bằng dũng khí sống thật và quyền lựa chọn con đường riêng của mình.

H.T.A