Họa sỹ Dương Bích Liên là một trong số những họa sỹ nổi tiếng nhất của nền hội họa Việt Nam hiện đại. Tuy nhiên ông vẫn là một “ẩn số”, bởi cho đến nay hầu hết các tác phẩm của ông chưa lần nào được công bố. Năm1984 Hội mỹ thuật Việt Nam mời các họa sỹ nằm trong bộ tứ nổi tiếng : “Sáng- Nghiêm- Liên- Phái” triển lãm đợt đầu tiên, riêng Dương Bích Liên xin được hoãn lại với nhiều lý do khác nhau! Và mãi mãi đến khi qua đời (1989) phòng triển lãm của ông cũng không bao giờ mở cửa . Công chúng yêu nghệ thuật chỉ được xem rất ít những tác phẩm của người họa sỹ tài danh lẫy lừng và đầy cá tính này (đó là vài tác phẩm được lưu giữ ở bảo tàng mỹ thuật quốc gia). Giới mỹ thuật Việt Nam đánh giá rất cao những cống hiến cho cách mạng Việt Nam, cho nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại của ông.

Năm1980 triển lãm mỹ thuật toàn quốc với quy mô lớn nhất, tại thủ đô Hà Nội, Dương Bích Liên tham gia triển lãm tác phẩm “Hồ Chủ Tịch qua suối” hay còn gọi là “Hồ Chủ Tịch trên đường đi công tác” bằng chất liệu sơn mài cỡ lớn. Đây là một tác phẩm đã thể hiện một cách tuyệt vời cả về mặt nội dung lẫn hình thức về đề tài lãnh tụ, và tác phẩm đã được trả giải thưởng cao nhất trong triển lãm. Con ngựa núi hiền và nhỏ của đồng bào các dân tộc thiểu số tặng cho Bác đã trở thành phương tiện duy nhất để bác cỡi đi công tác lúc bấy giờ ở chiến Khu Việt Bắc. Nhân vật chính trong tác phẩm là Bác Hồ và con ngựa núi. Dương Bích Liên dựng lên một không gian núi rừng, trời nước bao la, Bác Hồ và con ngựa núi hòa nhập vào một khối nhỏ chắc, thân thiện và đắc địa. Cử chỉ âu yếm của Bác với con ngựa cho người xem một cảm thức sâu xa về tấm lòng nhân hậu của vị cha già dân tộc, ta nghe như có tiếng thì thầm của Bác với con ngựa, người bạn đường cùng Bác vượt qua những chặng đường dài công tác của một thời chiến khu gian khổ.

Hồ Chủ Tịch qua suối (Sơn mài)

Các họa sỹ Việt Nam không ít người vẽ về những chuyến đi công tác của Bác Hồ ở Việt Bắc với con ngựa núi như: Nguyễn Thụ, Phạm Học Hải, Đỗ Mạnh Cương... nhưng con ngựa núi của Dương Bích Liên mới thực sự là tuyệt phẩm, bởi nó là sự kết hợp tài tình giữa người và ngựa, một triết lý kháng chiến giản dị, gian khổ và lãng mạn. Có được hiệu quả nghệ thuật cao, giàu triết lý nhân văn như “Hồ Chủ Tịch qua suối”, Dương Bích Liên đã có những năm tháng được ở với Bác. Đó là vào mùa xuân năm 1952, họa sỹ được cử lên Việt Bắc, đại bản doanh của cách mạng để vẽ Bác Hồ. Những ngày tháng được sống bên cạnh Bác ở chiến Khu Việt Bắc là thời gian có biết bao điều đáng ghi nhớ trong cuộc đời làm nghệ thuật của Dương Bích Liên. Ông đã ghi chép những ký họa về cảnh sinh hoạt thường ngày của Bác, hầu hết những tài liệu này rất quan trọng và được ông giữ dìn cẩn thận. Con ngựa núi Bác thường cưỡi đi công tác cũng được ông vẽ và nhập tâm, vì vậy khi đưa vào tranh nó đã trở thành duy hữu ngựa của Dương Bích Liên, mà những họa sỹ khác khó có thể khai thác được.

Trong tác phẩm “Hồ Chủ Tịch qua suối” ta thấy tổ quốc vĩ đại, trùng điệp, bao la, được họa sỹ diễn tả bằng một bút pháp dạt dào, rộng mở, trước dòng nước mênh mang cuộn chảy, vị Chủ tịch nước vĩ đại cùng con ngựa núi đang chuẩn bị qua suối, ngựa đóng yên, người áo nâu túi vải, bình tĩnh chuẩn bị vượt qua dòng lũ cuộn chảy với dáng vẻ người và ngựa thật ung dung. Dương Bích Liên khéo đặt các chiến sỹ bảo vệ Bác ra ngoài tác phẩm mà sự bình an như một điều tất yếu. Cách xếp đặt khôn ngoan và đầy ắp tính nhân văn của Dương Bích Liên tạo cho ông một khoảng cách triết học với những người cùng thời.

Vẽ Bác Hồ, vị lãnh tụ vĩ đại nhất của dân tộc mà Dương Bích Liên từng được sống những ngày ở Chiến Khu Việt Bắc, Người là nguyện vọng ông ấp ủ gần 40 năm nay mới trở thành hiện thực. Tác phẩm “Hồ Chủ Tịch qua suối” là một sự dâng hiến thành kính của ông, của các nghệ sỹ tạo hình Việt Nam với Bác Hồ hết đỗi kính yêu.

Tác phẩm “Hồ Chủ Tịch qua suối” là một tác phẩm không chỉ mang tính hiện thực cao, mà còn hàm chứa đầy chất lãng mạn, chất trữ tình,chất thơ bay bổng, trùng hợp với một phần quan trọng phẩm cách Bác Hồ. Người không chỉ là vị chủ tịch nước, một chiến sỹ, ở Bác còn cả những thiên tư nghệ sỹ. Tác phẩm “Hồ Chủ Tịch qua suối” đã đạt đến tất cả những đỉnh cao nghệ thuật, đó cũng chính là thông điệp của ông về sáng tạo nghệ thuật cho các thế hệ họa sỹ sau này: Một cách nhìn lịch sử nhân văn và triết học. Những sáng tạo nghệ thuật của ông còn mãi, cá tính Dương Bích Liên còn mãi, con ngựa núi cùng Bác Hồ đi công tác còn mãi... trong giới mỹ thuật và trong lòng người yêu nghệ thuật Việt Nam. Năm 2000 nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam Truy tặng giải thưởng mỹ thuật Hồ Chí Minh cao quý nhất cho Dương Bích Liên, trong đó “Hồ Chủ Tịch qua suối” là một trong những sáng tác đỉnh cao của ông, con ngựa núi cùng Bác Hồ chuẩn bị qua suối mãi mãi đi vào lịch sử mỹ thuật dân tộc.

                                                                                                  L. A. T