Nhà văn Xuân Thiều quê: Bùi Xá- Đức Thọ - Hà Tĩnh. Nhập ngũ tháng 12 năm 1947. Năm 1951 làm Chính trị viên Đại đội ở chiến trường Trị Thiên. Năm 1957, học Trường Tuyên huấn trung ương (lớp báo chí). Năm 1959 về Tổng cục Chính trị, rồi về Tạp chí Văn nghệ Quân đội làm biên tập viên, rồi Phó tổng biên tập… Năm 1987 biệt phái sang Hội Nhà văn làm Phó ban sáng tác, Chánh văn phòng Hội Nhà văn Việt Nam.
Tác phẩm chính đã xuất bản:   Đôi vai (1961), Mặt trận kêu gọi (1969), Thôn ven đường (tiểu thuyết - 1972), Gió từ miền cát (1989), Xin đừng gõ cửa (1994), Tư  Thiên (tiểu thuyết 2 tập, 1995)…
Giải thưởng văn học:Giải thưởng văn học Bộ Quốc phòng, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt 1 năm 2001. Tên ông đã được đặt cho tên trường tiểu học Bùi Xá vào năm 2011.
1. Tôi biết nhà văn Xuân Thiều qua việc ông phát hiện và cùng một nhóm nhà thơ biên tập bản thảo của Phùng Khắc Bắc in trong tập "Một chấm xanh". Mà anh Phùng Khắc Bắc lại học cùng với tôi ở Khóa 2 Trường Viết văn Nguyễn Du (1983-1985). Bản tính anh Bắc trầm lặng, ít bộc lộ. Nhất là những sáng tác thơ, hầu như bạn bè cả khóa đều bị bất ngờ vì sau khi anh mất, nhờ nhà văn Xuân Thiều mới được công bố.
Phải nhận thấy nhà văn Xuân Thiều cất công đến thế nào khi ông gặp chị Tuất (vợ anh Phùng Khắc Bắc) tìm kiếm lại bản thảo, phân loại, biên tập, giới thiệu rộng rãi trên báo chí trung ương để chúng ta biết được một giọng thơ thật lạ của Phùng Khắc Bắc, đến bây giờ đọc lại tôi vẫn còn cảm thấy sửng sốt.
2. Cũng vì mối cơ duyên với anh Phùng Khắc Bắc, tôi đưa nhà văn Xuân Thiều và nhà thơ Nguyễn Đức Mậu về thăm lại quê anh ở Dĩnh Kế (Bắc Giang). Đêm hôm trước, chúng tôi nghỉ lại thị xã Bắc Giang (nay là TP Bắc Giang). Nhà văn Xuân Thiều tỏ vẻ băn khoăn vì phố xá lúc bấy giờ tối quá, đèn đóm lom nhom.
Ông nói với tôi: "Một thị xã trung du sầm uất nằm trên quốc lộ 1 của các ông mà còn thế này thì không hiểu đến bao giờ dân mình mới khá lên được".
Sớm hôm sau, chúng tôi đưa nhà văn Xuân Thiều đi thăm chợ Dĩnh Kế, thăm gia đình và ra viếng mộ anh Phùng Khắc Bắc. Sau chuyến đi ấy nhà văn Xuân Thiều có ngỏ ý với tôi nhờ tỉnh Hà Bắc (nay là tỉnh Bắc Giang) tạo điều kiện ông về thâm nhập thực tế để chữa lại bản thảo tiểu thuyết của anh Phùng Khắc Bắc đã hoàn thành bản thảo ở trại viết quân đội Đồ Sơn (Hải Phòng). Cái tâm của nhà văn Xuân Thiều, ông chí tình chí nghĩa đến như thế nào mới tận tình đến vậy.
Cái ân hận trong tôi vì sau đó mọi việc trôi đi, cho đến ngày ông mất, tôi chưa đưa được nhà văn Xuân Thiều trở lại TP Bắc Giang nay đã mở mang, đèn đường rực rỡ... để ông xóa đi mặc cảm một thời gian khó ấy.
3. Tôi biết nhà văn Xuân Thiều qua vợ tôi (Hương) học Sư phạm Văn Tây Bắc cùng thời với Hoa là cháu gái nhà văn Xuân Thiều quê Đức Thọ, Hà Tĩnh. Cuối năm 79 đầu 80, mua vé tàu xe thật khó khăn, nằm chờ cả tuần mới đăng ký được vé. Xe lên Tây Bắc hàng tuần mới có một chuyến, chuyến nào cũng đông chật người và đủ các loại ưu tiên mới mua được vé.
Nhà văn Xuân Thiều lúc đó công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội có thẻ nhà báo "ưu tiên" đã chen chúc, khổ sở nhiều lần mới mua được cho vợ tôi và cháu gái nhà văn hai chiếc vé lên Tây Bắc.
Trong một cuộc vui, nhà văn Xuân Thiều cười bảo tôi: "Kim này, mày có biết thế nào không? Hồi ấy tao đã phải chui qua háng một thằng đứng trước mới mua được vé cho vợ mày ngược Tây Bắc đấy!". Tôi chỉ biết cười và thầm cảm ơn ông.
Có những lúc, vợ tôi thường kể nhà văn Xuân Thiều là người rất nặng tình với quê hương. Hồi đi học từ quê xứ Nghệ ra học rồi ngược rừng lên Tây Bắc được chú Xuân Thiều cưu mang. Trong những bữa cơm thân mật, ấm cúng tại gia đình ông, mặc dù có rất nhiều thức ăn nhưng bao giờ cũng có đĩa cà Nghệ.
Trong không khí thật vui, ông đọc mấy câu thơ của nhà thơ Huy Cận mà ông tâm đắc: "Ai ơi cà xứ Nghệ/ Càng mặn lại càng giòn/ Ai ơi chè xứ Nghệ?/ Càng chát lại càng ngon". Rồi ông lại nói: "Ăn cà để nhớ cái mặn mòi, gian khó của quê hương, cháu cố gắng mà học thật tốt…".
4. Khi chuyển về Hà Nội, thỉnh thoảng tôi có đến thăm nhà văn Xuân Thiều và gia đình ông ở "phố nhà binh" (Lý Nam Đế) và mời ông đi uống bia ở quán trong Hàng Hương gần nơi ông ở. Tôi nói với ông là tôi đã đọc hết cuốn tiểu thuyết "Thôn ven đường" của nhà văn. Nhà văn Xuân Thiều lảng sang chuyện khác: "Cuốn này thời gian lúc ấy phải viết thế không khác được. Nhưng tôi tâm đắc truyện "Truyền thuyết Quán Tiên" hơn, vì nó nhân bản hơn. Hệ lụy khi công bố truyện này trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tôi cũng bị nhắc nhở nhiều nhưng bù lại bạn đọc lại rất hoan nghênh vì truyện này dám đề cập đến vấn đề nhạy cảm trong chiến tranh. Tôi cũng được an ủi phần nào trong nghiệp cầm bút của mình".
5. Lần cuối cùng trước khi ông mất, cách đây không lâu, tôi có đến thăm nhà văn Xuân Thiều. Nom dáng vẻ ông lộ vẻ mệt mỏi, ông bận bộ quần áo ngủ kẻ sọc, cái đầu lơ phơ mấy sợi tóc bạc như rung lên…
Tôi hỏi thăm sức khỏe của ông. Nhà văn Xuân Thiều tâm sự: "Mình dạo này ngủ nhiều, giấc ngủ không được sâu. Lạ thế, có khi ngồi với ai đó tự nhiên díp mắt lại, không hiểu người ta nói gì". Thế mới biết, ở vào một tuổi nào đó con người cũng giữ được sự minh mẫn và tỉnh táo như thời trai trẻ.
Nhưng với nhà văn Xuân Thiều thì khác, ông vẫn còn đùa. Cái chất uy-mua ở ông vẫn không mất đi mà luôn hiển lộ: "Mấy hôm nữa Kim đến đi uống bia với mình, ra để ngắm bọn cháu gái ở quán, chúng nó xinh tươi thế mà mình thì già rồi, thế có chán không? Cáo ơi, nho còn xanh lắm và quá tầm tay với mà". Ông cười, giọt nước mắt ứa ra...

Nguyễn Thanh Kim

 

Cổng trường tiểu học Xuân Thiều - Ảnh: Lê Duy Phương
.
KHI TRƯỜNG TIỂU HỌC MANG TÊN MỘT NHÀ VĂN QUÂN ĐỘI
 

Vào dịp khai giảng năm học 2011 – 2012, ngành giáo dục tỉnh Hà Tĩnh có một sự kiện đáng nhớ: Trường tiểu học xã Bùi Xá, huyện Đức Thọ mang tên mới: Trường tiểu học Nguyễn Xuân Thiều. Lễ gắn tên mới của trường diễn ra vào ngày 03-9- 2011, với sự có mặt của đại diện UBND và ngành giáo dục tỉnh Hà Tĩnh, huyện Đức Thọ, đại diện Hội Nhà văn Việt Nam, tạp chí VNQĐ, Hội liên hiệp VHNT  Hà Tĩnh cùng trên 250 giáo viên và học sinh trường tiểu học được đổi tên này. Để làm nên sự kiện này, chúng ta ghi nhận vai trò to lớn của gia đình và họ hàng nhà văn Xuân Thiều, chúng ta không thể quên sự đồng tình của cán bộ, bà con quê hương Bùi Xá, Đức Thọ, cùng đông đảo bạn bè của Nhà văn từ nhiều miền đất nước tề tựu về đây.
 
Nhà văn Xuân Thiều sinh ra tại Bùi Xá, và chính trường tiểu học này cách đây ba phần tư thế kỷ, ông đã từng học tập. Lớn lên ông nhập ngũ, lăn lộn nhiều mặt trận và trở thành nhà văn quân đội, từng nhận nhiều giải thưởng văn học cao quý, trong đó có Giải Thưởng Nhà nước. Là nhà văn quân đội, ông được đi và sống nhiều nơi, nhưng quê hương Bùi Xá chiếm một vị trí đặc biệt trong trái tim ông, không có vùng đất nào thay thế được. Con sông La không biết bao lần xuất hiên trong thơ và văn của ông. Câu chuyện mà ông kể háo hứng nhất với đồng chí, đồng nghiệp những năm sống ở Thủ đô là những câu chuyện về quê hương. Ông thường ngâm nga bài thơ “ Hồi hương ngẫu thư” của Hạ Tri Chương, một nhà thơ Trung Quốc đời Đường , nhận mình cũng “hương âm vô cải” (giọng quê không đổi) và còn đùa rằng tóc thì thay đổi quá nhiều, không phải chỉ màu sắc mà là số lượng. Chúng ta đều biết rằng, khi ngoài tuổi lục tuần, mái tóc nhà văn Xuân Thiều rất thưa thớt, đầu hói sâu để người nhìn từ phía sau thấy trên đỉnh đầu ông có một mảng không tóc như cái mũ của đức Giáo hoàng! Có lần ông nói rằng, sở dĩ mái tóc ông thưa vì đã lâu không được gội nước sông La, chứ người Đức Thọ, đặc biệt là con gái, tóc ai cũng dày dặn, mượt mà chứ đâu lơ thơ như thế này!
 
Những năm cuối đời, ông luôn dặn dò và mong mỏi con, cháu làm được điều gì đó cho dòng tộc, quê hương. May mắn cho ông là con ông, con trai, con gái, con dâu, con rể đều chung ý nghĩ như ông, và điều quan trọng là chúng có khả năng kinh tế để biến điều cha mình trăn trở thành hiện thực. Trước khi dự lễ đổi tên trường, chúng tôi được về thăm làng ông và chứng kiến ngôi nhà thờ họ Nguyễn đang được con ông xây dựng lại với 150 mét khối gỗ lim nhập từ nước ngoài về! Khi nói chuyện với Thiều Quang và Thiều Nam, hai cậu con trai của nhà văn, chúng tôi biết rằng, sau khi xây dựng nhà thờ họ, các cháu còn có ý định làm những việc khác, không chỉ cho dòng họ mà cho cả quê hương Bùi Xá, trước hết là trường tiểu học này. Trước khi trường tiểu học Bùi Xá mang tên nhà văn, nhà trường đã có một ngôi nhà hai tầng gồm 10 phòng học và hai dãy nhà ngói một tầng gồm các phòng của ban giám hiệu, phòng giáo viên, phòng truyền thống, thư viện… Tuy nhiên, do kinh phí hạn hẹp, mọi thứ chỉ đơn sơ. Ngay khu trường, tường xây mới có ở mặt tiền, còn ba mặt khác chỉ căng tạm bằng lưới thép. Tôi không nghĩ rằng, trong một thời gian ngắn, cơ ngơi nhà trường sẽ thay đổi một cách triệt để, nhưng tôi tin, những gì nhà trường hiện nay chưa hoàn chỉnh, các cháu con nhà văn Xuân Thiều cũng đã để mắt tới. Ví như thư viện nhà trường. Nghe nói số sách hiện nay còn rất ít, cũng như trong ngành giáo dục nói chung, nhà trường chưa xây dựng “văn hoá đọc” trong giáo viên và học sinh. Trường mang tên một nhà văn phải là trường tiên tiến trong phong trào đọc sách, Bởi thế, có lẽ thư viên trường là nơi con cháu nhà văn Xuân Thiều để mắt đến trước tiên. Có người phân vân rằng, các cháu học sinh tiểu học thì chỉ cần sách thiếu nhi, trong khi tủ sách của nhà văn Xuân Thiều ( làm nòng cốt cho thư viện trường) thì sách văn học nói chung dành cho người lớn, nên có những điều bất cập. Tôi không suy nghĩ như thế. Vắn hoá đọc của nhà trường phải xây dựng trước hết từ giáo viên, sau đó lan toả sang học sinh. Bởi vậy, sách văn học dành cho người lớn không bao giờ thừa trong thư viện trường tiểu học. Còn một điều nữa, những em học sinh tiểu học yêu văn không chỉ đọc sách của nhà xuất bản Kim Đồng, tuy nhiên với các em, khi xây dựng thư viện chúng ta sẽ chú ý đặc biệt tới loại sách dành cho trẻ em. Tôi mong và tin rằng, trường tiểu học Xuân Thiều sẽ vượt lên các trường khác, trước hết là thư viện trường.
  Trong buổi lễ trọng thể này, thầy giáo Phùng Thanh Bình, hiệu trưởng nhà trường phát biểu rằng: “ Bùi Xá chúng ta có nhiều người con làm rạng danh cho quê hương. Việc nhà trường mang tên một danh nhân trên quê hương là niềm tự hào của nhà trường và góp phần góp phần giáo dục truyền thống cho các em…”. Nhà văn Ngô Vĩnh Bình, Tổng biên tập tạp chí Văn nghệ quân đội bày tỏ lòng biết ơn đối với nhân dân Đức Thọ để cho tên một nhà văn quân đội, từng là người của tạp chí văn nghệ Quân đội, trở thành tên trường tiểu học và coi đây là một phần thưởng, niềm tự hào của đội ngũ nhà văn quân đội…
 
  Khi chứng kiến buổi lễ trang trọng này, tôi nghĩ nhiều về nhà văn Xuân Thiều, người đồng chí, đồng nghiệp, đồng hương…mà tôi được sống gần gũi hơn 30 năm. Khi chưa về tạp chí Văn nghệ Quân đội, tôi đã thuộc lòng những câu thơ viết về trận địa phòng không trên đỉnh núi ở Hàm Rồng của ông: “ Giá mà kéo núi lên cao nữa. Giáp mặt quân thù đánh tuyệt hơn”. Khi chưa về tạp chí Văn nghệ quân đội, trước năm 1960, theo lời kể của nhà văn Nam Hà, Xuân Thiều thường ngâm nga hai câu thơ của Nguyễn Công Trứ: “Đã mang tiếng ở trong trời đất. Phải có danh gì với núi sông”. Anh Thiều ơi, khi những bài thơ, truyện ngắn đầu tiên của anh được đăng báo là cái danh bắt đầu được nhen nhóm, khi trở thanh hội viên hội Nhà văn Việt Nam, cái danh được định hình, khi anh được Giải thưởng Nhà nước thì cái danh được khẳng định. Và hôm nay, khi tên anh trở thành tên trường tiểu học xã nhà là cái danh của anh được đóng đinh vào quê hương theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Tên anh không chỉ hàng ngày xuất hiện với giáo viên, học sinh ở trong trường, mà trong làng xóm, đồng ruộng, chợ búa…tên anh chen vào câu chuyện cuả người quê hương. Các thế hệ được sinh trưởng thành sẽ mang tên anh đến các miền đất nước. Đó là niềm hạnh phúc lớn đã mấy nhà văn có được?
 
           Trong đêm giao lưu văn nghệ nhân sự kiện này, tôi được nghe một số bài thơ của ông do người thân đọc lại, được nghe nhiều ca khúc về quê hương Bùi Xá, Đức Thọ. Và đặc biệt, tôi được nghe bài hát “ Gửi sông La” do nhạc sĩ Lê Việt Hoà phổ nhạc bài thơ cùng tên của một nhà thơ nữ, tôi nhớ câu chuyện ông từng kể tôi nghe, và tin rằng nhà văn Xuân Thiều đã có mặt trong đêm giao lưu đó theo cách riêng của thế giới linh hồn, ông mỉn cười mãn nguyện khi nghe thơ, nghe hát mà nhớ lại từng kỷ niệm sinh thời…
       
 

                                                                                                                        Hà Tĩnh, 03-9-2011
Vương Trọng