Ví, Giặm - Di sản trong nhịp sống mới

Đã có lúc nhiều người lo rằng, giữa nhịp sống ngày càng gấp gáp và sự xuất hiện của nhiều loại hình giải trí hiện đại, dân ca Ví, Giặm sẽ dần lùi xa lớp trẻ. Nhưng chỉ cần một lần đến với một buổi sinh hoạt câu lạc bộ dân ca ở trường học hay nhà văn hóa thôn, xóm, người ta sẽ thấy điều ngược lại. Những câu hát mộc mạc vẫn được cất lên, không chỉ bởi các nghệ nhân đã gắn bó cả đời với di sản, mà còn từ những em học sinh đang tuổi đến trường. Điều đáng quý là Ví, Giặm hôm nay không chỉ hiện diện trong các kỳ liên hoan hay chương trình nghệ thuật. Di sản ấy đang trở lại với đời sống theo một cách gần gũi hơn, từ lớp học, câu lạc bộ, các hoạt động cộng đồng cho đến những nền tảng truyền thông số. Đó cũng là cách để một loại hình nghệ thuật dân gian tiếp tục tồn tại trong bối cảnh mới, không tách rời cuộc sống mà đồng hành cùng cuộc sống.

Ra đời từ lao động và sinh hoạt của người dân Nghệ Tĩnh, dân ca Ví, Giặm vốn gắn với khung cửi, bến nước, cánh đồng, dòng sông và những phiên chợ quê. Người xưa hát để động viên nhau trong lao động, để giãi bày tình cảm, để gửi gắm đạo lý làm người. Không cần nhạc cụ hay sân khấu, lời ca vẫn đi vào lòng người bởi sự chân chất, đằm thắm, đậm tình nghĩa của con người xứ Nghệ. Đó cũng là những giá trị làm nên sức sống của Ví, Giặm và được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2014. Hơn mười năm sau dấu mốc ấy, Hà Tĩnh vẫn kiên trì với mục tiêu đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Truyền dạy dân ca Ví, Giặm cho thế hệ trẻ trong trường học

Một trong những cách làm hiệu quả là đưa dân ca Ví, Giặm vào trường học. Không chỉ dạy các em hát đúng làn điệu, nhiều trường còn tổ chức câu lạc bộ, giao lưu, biểu diễn để học sinh có cơ hội tìm hiểu và cảm nhận nét đẹp của dân ca ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Ở Trường THCS Thành Mỹ, xã Tiên Điền, câu lạc bộ dân ca đã trở thành nơi gặp gỡ quen thuộc của nhiều học sinh sau giờ học và trong dịp hè. Có em đến từ những lớp khác, cũng có em ở địa phương lân cận tìm đến tham gia vì yêu thích những câu hát quê hương. Cô giáo Phan Thị Thùy Diễm, giáo viên Trường THCS Thành Mỹ, cho biết việc truyền dạy dân ca hiện nay thuận lợi hơn trước nhờ sự quan tâm của các cấp, ngành, Ban Giám hiệu nhà trường và sự đồng hành của phụ huynh. Theo cô, điều khiến cô vui nhất là số lượng học sinh tham gia ngày càng đông, không chỉ học sinh trong trường mà còn có nhiều em ở các địa phương khác tìm đến học trong dịp hè. "Các em được tiếp cận với nhiều làn điệu hơn, yêu dân ca hơn. Đó là tín hiệu rất đáng mừng đối với việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của quê hương", cô Diễm chia sẻ. Niềm yêu thích ấy không đến từ những bài học khô cứng mà từ chính quá trình các em được hát, được nghe, được biểu diễn và được hiểu câu chuyện phía sau mỗi làn điệu. Em Phan Hà Ngân, học sinh lớp 8A, cho biết em biết đến dân ca Ví, Giặm thông qua câu lạc bộ của nhà trường. Tại đây, em được học từ những làn điệu cổ đến lời mới, được giao lưu với các bạn và có thêm cơ hội biểu diễn, "Con học được nhiều bài hát hay, mỗi buổi sinh hoạt đều giúp con hiểu hơn về dân ca Ví, Giặm và thêm yêu văn hóa quê hương mình", Hà Ngân nói.

Các cháu thiếu nhi say mê học hát dân ca Ví, Giặm

Không chỉ trong trường học, việc thực hành dân ca vẫn được duy trì ở nhiều địa phương thông qua hệ thống các câu lạc bộ. Hơn 200 câu lạc bộ Ví, Giặm trên địa bàn tỉnh đang là nơi gặp gỡ của những người yêu dân ca, nơi các nghệ nhân tiếp tục truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ. Những buổi sinh hoạt ấy diễn ra giản dị ở nhà văn hóa thôn, xã, nhưng lại là nơi di sản được gìn giữ bằng chính tình yêu và sự gắn bó của cộng đồng. Theo Nghệ nhân dân gian Trần Văn Sang, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Xúc tiến du lịch tỉnh Hà Tĩnh, điều đáng mừng trong những năm gần đây là ngày càng có nhiều thanh thiếu niên tìm đến với dân ca Ví, Giặm. Các em được tiếp cận thông qua hoạt động của nhà trường, các câu lạc bộ ở cơ sở, đồng thời qua các nền tảng truyền thông và mạng xã hội. "Từ tình yêu dành cho dân ca Ví, Giặm, các em sẽ thấy được trách nhiệm của mình trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị mà cha ông để lại", ông Sang chia sẻ.

CLB Dân ca Ví, Giặm Thành Sen (Hà Tĩnh) truyền dạy dân ca cho thế hệ trẻ

Việc ứng dụng công nghệ cũng đang mở ra thêm cơ hội để Ví, Giặm đến gần hơn với công chúng. Nhiều chương trình biểu diễn, video giới thiệu các làn điệu dân ca hay hoạt động của các câu lạc bộ được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội. Những cách làm mới ấy giúp người trẻ dễ tiếp cận hơn, đồng thời tạo thêm không gian để di sản hiện diện trong đời sống hôm nay.

Cùng với bảo tồn, việc khai thác giá trị của dân ca Ví, Giặm trong phát triển du lịch cũng đang được đặt ra. Hà Tĩnh có nhiều di tích, danh thắng, làng quê giàu bản sắc. Nếu những chương trình biểu diễn dân ca được kết nối với các điểm đến văn hóa, trải nghiệm cộng đồng hay lễ hội truyền thống, du khách sẽ có thêm cơ hội cảm nhận chiều sâu văn hóa của vùng đất này. Bà Phan Thư Hiền, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại Hà Tĩnh, cho rằng dân ca Ví, Giặm là một tiềm năng lớn nhưng cần có sự đầu tư tương xứng để tạo ra những sản phẩm văn hóa có chất lượng. Theo bà, kết hợp quảng bá du lịch bằng dân ca Ví, Giặm là hướng đi phù hợp, vừa giới thiệu bản sắc văn hóa Nghệ Tĩnh, vừa tạo thêm sức hấp dẫn cho du lịch địa phương. Dẫu vậy, bảo tồn một di sản chưa bao giờ là câu chuyện dễ dàng. Nhiều nghệ nhân am hiểu sâu các làn điệu cổ nay đã cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận vẫn cần thêm thời gian để trưởng thành. Một số câu lạc bộ còn gặp khó khăn về kinh phí, điều kiện hoạt động. Đó là những vấn đề cần tiếp tục được quan tâm nếu muốn Ví, Giặm được gìn giữ lâu dài. Điều đáng mừng là ở nhiều nơi trên quê hương Nghệ Tĩnh, những lớp học dân ca vẫn đều đặn mở cửa, những câu lạc bộ vẫn duy trì sinh hoạt, những nghệ nhân vẫn kiên nhẫn truyền dạy, còn những em nhỏ vẫn say sưa tập hát. Những hình ảnh bình dị ấy có lẽ chính là câu trả lời rõ ràng nhất cho sức sống của Ví, Giặm hôm nay.

Một di sản chỉ thật sự bền vững khi có người tiếp nhận và tiếp tục gìn giữ bằng tình yêu của mình. Với dân ca Ví, Giặm, hành trình ấy đang được viết tiếp mỗi ngày, từ những lớp học nhỏ, những buổi sinh hoạt cộng đồng và từ chính những người trẻ đang lựa chọn cất lên lời ca của quê hương. Đó cũng là cách để những câu Ví, câu Giặm không chỉ được nhắc nhớ như một giá trị của quá khứ, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau./.

Đức Quang