Có thể nói trời đã phú cho anh có một tài năng diễn xuất hóm hỉnh và một giọng ca trong trẻo, đầm ấm cộng với niềm đam mê sáng tạo nghệ thuật, anh đã để lại trong lòng công chúng nhiều vai diễn mang đậm dấu ấn sâu sắc. Những nhân vật được anh hóa thân luôn sống mãi với thời gian. Từ trên sàn diễn, tên tuổi Sỹ Nghệ đã gắn với nhiều nhân vật điển hình mang đậm phong cách cá tính. Sát cánh cùng với lớp nghệ sỹ đi trước, anh đã tái hiện lại biến cố lịch sử dân tộc cho đời sau thông qua lao động nghệ thuật với niềm đam mê cháy bỏng và một tình yêu quê hương đất nước.
            Phan Sỹ Nghệ sinh ra và lớn lên ở xã Bình Lộc (Lộc Hà - Hà Tĩnh). Khi đang trên ghế nhà trường, anh đã tích cực tham gia các hoạt động đoàn đội, đưa lời ca tiếng hát của mình động viên tinh thần cho bao người nơi chính mảnh đất quê hương nghèo khó của mình. Năm 1962, anh được tuyển thẳng vào đoàn văn công Hà Tĩnh. Trong 4 tháng vừa diễn tập, vừa tác nghiệp, Sỹ Nghệ được Bộ Văn hóa cử đi học tại trường Văn hóa nghệ thuật khu tự trị Việt Bắc. Tốt nghiệp ra trường, anh trở về mảnh đất Thành Sen lịch sử. Khi miền Bắc đang thời kỳ đình chiến, anh lại cùng anh em trong đoàn mang hành trang đi biểu diễn phục vụ các địa phương trong tỉnh. Dù đứng ở cương vị nào anh cũng năng nổ, vượt khó và sôi nổi nhiệt tình. Thời đó chưa có thiết bị hiện đại và cũng chưa có những bầu sô như bây giờ. Động cơ của người nghệ sỹ là được phục vụ nhân dân tốt nhất, vừa bày tỏ và chia sẻ nỗi niềm nhân thế, vừa động viên tinh thân kháng chiến vệ quốc. Với Sỹ Nghệ, lúc chưa lên sàn diễn anh lại xắn tay xắng xả cùng mọi người lo chuyện bếp núc, chỉnh sửa đạo cụ, máy móc với mục tiêu làm sao cùng đoàn tạo dựng một sân khấu hoàn hảo để buổi diễn được thành công, không phụ lòng khán giả.
            Năm 1964, "ngôi sao" bé nhỏ ấy đã lóe sáng trên bầu trời sân khấu nghệ thuật. Sỹ Nghệ lọt vào "tầm ngắm" của các nhà viên kịch và đạo diễn cự phách như nhà viết kịch Phan Lương Hảo, Biên đạo - Nhạc sỹ Lê Hàm, Nhà biên kịch Thế Kỷ... Từ đó, anh được chọn đóng nhiều vai chính ở các vở diễn như các vở kịch: "Đêm gần sáng"; "Tiếng súng Khe tù"; "Đứa con và tội ác".
            Năm 1965, giặc Mỹ leo thang bắn phá Miền Bắc. Mọi miền quê Hà Tĩnh lại rơi vào thời kỳ bom rơi đạn lạc. Với giọng ca đầm ấm, Sỹ Nghệ được lãnh đạo Đài phát thanh tỉnh đề nghị hát trực tiếp trước máy bài hát "Hoan hô chiến công quân dân Hà Tĩnh" của nhạc sỹ Lê Hàm. Sau đó với khẩu hiệu "Tiếng hát át tiếng bom", Sỹ Nghệ lại lên đường cùng đồng nghiệp đi biểu diễn phục vụ ở các đơn vị bộ đội và các cơ quan, cũng như nhiều địa phương trong tỉnh. Không sợ gian khổ hy sinh anh đã vượt qua mưa bom bão đạn, tới các miền xa xôi hẻo lánh để biểu diễn phục vụ đồng bào, động viên tinh thần kháng chiến cứu quốc. Năm 1967, anh cùng đoàn văn công Hà Tĩnh ra Hà Nội tập huấn nâng cao nghiệp vụ. Trong dịp Noen (25/12/1967) trên đường từ Hà Nội về đến cầu Cấm thì xe của đoàn bị trúng bom máy bay Mỹ. Một số diễn viên trong đoàn hy sinh như anh Lê Mạnh Tường, anh Bùi Đức Hậu, Bác Sửu, Bác Thắng, anh Danh Lạc... Còn Sỹ Nghệ và một số diễn viên khác đã bị thương. Sau khi điều trị hồi phục sức khỏe, theo yêu cầu của Tỉnh đội Hà Tĩnh, Sỹ Nghệ lại vượt Trường Sơn mang theo hành trang và khát vọng đi phục vụ chiến đấu. Năm 1970, anh lại cùng đoàn trở về Thị xã Thành Sen xây dựng chương trình biểu diễn sân khấu toàn quốc ở Hải Phòng. Với vở kịch thơ "Đốm lửa núi Hồng" của Thế Kỷ, Sỹ Nghệ đã được chọn đóng vai "Thầy Sáng". Tại hội diễn này anh được Ban giám khảo đánh giá rất cao về diễn xuất. Sau đó anh được đảm nhận vai chính, nhân vật "Nuôi Khuyên". Tiếp theo anh thủ vai chủ tướng Phan Đình Phùng trong vở kịch thơ "Cô Tám" của tác giả Phan Lương Hảo. Hai vở diễn đã đi vào lịch sử thi ca, được quần chúng ca ngợi, mến mộ. Là một diễn viên xuất sắc của đoàn văn công Hà Tĩnh, Sỹ Nghệ đã thủ vai gần hai chục nhân vật ở các vở diễn. Những nhân vật do anh đóng luôn neo chặt vào lòng người, lắng đọng mãi trong nhịp phách của thời gian, đi cùng lịch sử của dân tộc. Đối với anh kỷ niệm thiêng liêng và khó quên là được cố Tổng bí thư Lê Duẩn tặng hoa và chụp ảnh lưu niệm với Người. Sau đó anh lại được gặp gỡ với vị Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong lần đi biểu diễn phục vụ bộ đội ở Trường Sơn.

           Sỹ Nghệ thủ vai chủ tướng  Phan Đình Phùng trong vở kịch thơ " Cô Tám" của kịch tác gia Phan Lương Hảo trong những năm đầu thập kỷ 70

          Với những cống hiến to lớn trong lao động nghệ thuật, Phan Sỹ Nghệ đã được Nhà nước tặng Huân chương kháng chiến hạng Ba, 3 Bằng khen của Bộ Văn hóa thông tin. Năm 1987, anh được phong danh hiệu Chiến sỹ văn hóa. Trong dịp kỷ niệm 80 năm ngày thành lập ngành văn hóa thông tin, Sỹ Nghệ được Bộ văn hóa tặng Huy chương vì sự nghiệp văn hóa quần chúng.
            Hiện nay, người nghệ sỹ tài ba Sỹ Nghệ đang khoác hành trang đi vào tuổi bát tuần. Mái đầu xanh một thời sung mãn mặc sức tung hoành thắp sáng niềm đam mê chảy bỏng trên mọi nẻo đường đất nước nay đã bạc phơ. Vợ mất sớm, các con đi công tác xa, ông lên sống ở mảnh đất Thành Sen, nơi đầy ắp bao kỷ niệm một thời cùng đồng nghiệp chia sẻ ngọt bùi, đắng cay trên con đường lao động nghệ thuật. Hưu - đối với người nghệ sỹ không phải là nghỉ. Hiện nay ông là Chủ nhiệm câu lạc bộ thơ Đường của phường Bắc Hà - Thành phố Hà Tĩnh. Bằng niềm đam mê, ông lại say sưa truyền đạt kinh nghiệm cho thế hệ trẻ hôm nay. Nhiều vở diễn do ông phụ đạo đã đạt thành tích xuất sắc trong các kỳ hội diễn cấp huyện, thị. Ngọn lửa đam mê của người nghệ sỹ tài ba không bao giờ tắt trên con đường lao động nghệ thuật. Thời gian trôi đi hình ảnh Phan Sỹ Nghệ mãi lắng đọng trong ký ức công chúng và là ước mong của nhiều người.
 

Hậu Thịnh - Tiến Dũng