NGUYỄN QUỐC ANH - BÓNG DÀI ĐƯỜNG VẮNG
 

      Bấy giờ là năm cuối năm 1973, chiến tranh còn in đấu trên mặt đất ngổn ngang, xơ xác, phờ phạc và dường như trong không khí vẫn còn váng vất mùi thuốc bom,   khói súng khét đắng. Dẫu sao thì đã qua cuộc chiến. Người trong Nam ra, người trên rừng xuống. Cái Thị xã nhỏ bé sôi động hẳn lên. Người ta sắp xếp lại cuộc sống trên sự lộn xộn, mỏng manh một cách háo hức và  quyết liệt. Hội Văn nghệ Hà Tĩnh nhỏ bé trong sự sắp xếp ấy. Sỹ quan pháo binh Nguyễn Quốc Anh rời mâm pháo thành Chánh văn  phòng Hội. Cạnh anh là nhà thơ Thanh Minh, Vũ Hoàng - những cái tên đã quen thuộc với bạn đọc từ thời chống Pháp, rồi Xuân Hoài, Chính Tâm, Hữu Lợi, Tùng Bách của thời chống Mỹ. Thuở ấy, những người viết văn, làm thơ ở Hà Tĩnh tính đầu ngón tay. Thế nên, tôi mới cầm bút được một vài bài thơ, cái truyện ngắn in trên tập san Sông La đã được ngó mắt tới. Và không nhốn nháo người trên, kẻ dưới như sau này. Chân ướt, chân ráo lớ ngớ như tôi đã được làm quen với bậc đàn anh trong giới văn chương không chỉ là mong mỏi.  Quốc Anh cười hiền, bắt tay tôi rất chặt cứ như tôi đã là đồng nghiệp chân tình, biết nể trọng nhau đã từ lâu lắm.
      Còn nhớ Quốc Anh mặc bộ quần áo bộ đội đã sờn, đầu đội mũ bê rê tím than, tóc xõa quanh vành mũ khiến khuôn mặt toát ra vẻ hồn hậu và đầy nét khả ái.
       Bắt tay tôi, ngấc ngấc đầu, anh nói:
-Tôi đọc thơ của cậu rồi.
       Vậy đã là mừng lắm. Tôi nói cảm ơn. Quốc Anh như không quan tâm chuyện ơn huệ mà hỏi tôi có thuốc lào không? Tôi nói tôi không biết hút thì anh ngấc đầu nói, tiếc tiếc. Tôi không biết anh nói tiếc cái gì nữa.
         Đến dạo, Tổng đội TNXP 299. P18 như một tổ ong vỡ: Người đi học, người chuyển ngành, người về quê làm ruộng và tôi đang loay hoay như một con ong thợ cụt cánh thì Nguyễn Quốc Anh và Chính Tâm tìm đến đơn vị. Hội văn nghệ quyết định nhận tôi về Hội; nghĩa là tôi trở thành cán bộ nhà nước - cái ước mơ từng đốt cháy tôi suốt bảy năm cày ruộng, hai năm làm đường. Bấy giờ tôi đã trào nước mắt vì xúc động, nay nhớ lại mắt vẫn cứ rưng rưng. Rồi thì suốt bao nhiêu năm sau đó, mỗi khi nhớ lại bàn tay ấm nóng của Nguyến Quốc Anh giữa cái sân doanh trại đơn vị TNXP đầy cát trắng nhưng nhức, tôi thầm cảm ơn anh và hỏi anh có còn nhớ lần đầu gặp tôi, anh ngấc ngấc đầu nói chẳng nhớ. Có lẽ anh đã quên thật. Chuyện giúp người này, người kia việc to hay nhỏ với Quốc Anh đều là chuyện thường tình, là lẽ tự nhiên :“…Tôi quét sân gác cổng/ Giữ bình yên cho đồng đội trên sân”.
     Bây giờ nghĩ lại những ngày ấy, ngẫm khi vui, khi buồn cũng thế, chỉ thấy những ngọn lửa vô hình cháy đây đó, ấm áp đến nghẹn lòng, mặc dầu cái đói khát, cái túng bấn cứ bám dai dẳng, cứ bủa vây con người ta thật nghiệt ngã. Mà vui vẻ, mà mê mải, mà lạc quan đến thế. Ngôi nhà ba gian nằm giữa tre pheo và cọ và giong giềng là trụ sở của Hội văn nghệ ăm ắp tiếng đọc thơ của Quốc Anh và giọng kể chuyện trạng nhẩn nha của nhà thơ Thanh Minh. Thường khuya Quốc Anh mới đạp xe năm cây số về nhà riêng ở Thị trấn Cày. Vợ anh, chị Nguyễn Thị Minh, dòng dõi “trâm anh thế phiệt” thế nên suốt ngày phải còng lưng trên bàn máy khâu trong ngôi nhà thấp tè sâm sẫm dọc những con đường phố heo hắt, buồn nao lòng để có tiền nuôi con và chăm sóc người chồng mảng chơi, ngơ ngác trước  mọi việc gia đình. Khi đọc: “Phố lao xao không ngủ suốt đêm hè/  Em với bắt biết bao điều mơ ước / Giấc mơ nhỏ trăng đầm đìa đáy nước/Đom đóm đi chơi rắc lửa vườn nhà”, tôi nghĩ mãi cũng không ra được vì sao anh viết được những câu thơ đẹp như thế và rồi câu trả lời là nhẩm đọc một mình những câu thơ thấm đẫm tình yêu và ngập tràn thứ lạc quan tuổi trẻ của anh:
 Qua cầu này là đến phố của ta
 Thương em quá không làm sao cãi được
 Rồi thì:
  Tình em như giếng trong?
 Lòng em: như tiếng hát
 Đời em: Viên gạch hồng/
Nung trong lò quê hương Xô Viết.
     Không phải một sự hồn nhiên vô tư, cũng chẳng phải Quốc Anh dối lòng; và nữa cũng chẳng là nói to tát đến quan niệm, tư tưởng thẩm mỹ về sáng tạo văn chương. Mà cái lòng của anh nó thế, nó chân thật, cái chân thật được xóm Đẻo nơi chôn nhau cắt rốn của anh “ Bờ ồ ạt trôi về qua khứ?/ Mười hai đời đời lập nghiệp nơi đây”, được nhưng năm ngồi trên mâm pháo, hầu như không thấy bầu trời đâu chỉ khi: “ Giặc tan/  Vội đưa mắt nhìn nhau/ Bỗng gặp trời xanh in trong từng cặp mắt cháy lửa/ Đôi mắt bạn bè thân quen biết mấy”đào luyện, bồi đắp mà nên.
     Một thời nó thế. Không riêng gì Quốc Anh mà anh em làm văn, làm thơ cứ hồn nhiên, vô tư yêu đời cứ ngước mắt lên nhìn về chân trời ngày mai “Đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”.
     Vài năm sau, nhập tỉnh Hà Tĩnh với Nghệ An thành tỉnh Nghệ Tĩnh, chúng tôi tay xách nách mang chuyển ra Vinh. Quốc Anh còn đèo thêm vợ con và một lô một lốc hòm xiểng lỉnh kỉnh. Nhưng chúng tôi vẫn ở với nhau trong những ngôi nhà lợp tranh mía bên cái hồ thành Vinh đã cạn trơ bùn đất mọc toàn cỏ dại. Rồi Quốc Anh được phân một căn hộ của khu tập thể Quang Trung do Cộng hòa Dân chủ Đức giúp xây dựng. Tôi ít khi được gặp anh. Anh làm cái gì đấy trong Công đoàn cơ quan Hội nhưng cứ biền biệt nơi nào. Cơ quan người đông, góp từ nhiều nơi về chỉ biết mặt, biết tên vậy còn thì cứ mang máng về gia cảnh, tính cách và cả tài năng văn chương. Đã thế lại vào những năm đói khát, nóng tay bắt tai, ngoài công việc cơ quan ai nấy lầm lụi lo làm thêm nghề phụ bóc lạc, may áo quần, trông giữ xe đạp, buôn bánh mỳ, thuốc lá…Thôi thì đủ loại hành nghề vì cái ăn, cái mặc.
      Tôi còn nhớ một ngày rét lướt thướt tôi gặp Quốc Anh đi mua bột cưa thay củi, thay dầu làm chất đốt ở Xưởng cưa Bến Thủy. Chúng tôi đặt hai viên gạch chiếm chỗ xếp hàng rồi kéo nhau vào cái quán cóc bên đường.
      - Có gạch thay người rồi. Quốc Anh vừa nói vừa kéo ghế ngồi. Rồi hỏi, có thuốc lào không? Là hỏi thế nhưng tay thì móc trong túi áo ra một gói thuốc lào bọc giấy ni lông. Ngẩng khuôn mặt đọng li ti những giọt mưa bụi nhìn theo khói thuốc, anh nói là lâu nay anh đi làm phim, phim truyện “Ngày ấy bên bờ sông Lam”của Trần Hữu Thung. Tôi sững người, một chút, một chút thôi. Rồi lí nhí hỏi: Làm phim ư?  Quốc Anh nhìn tôi, cái nhìn chẳng nói lên điều gì cả. Và như thế có nghĩa là cái việc anh đang làm nó bình thường trong “Chua ngọt thường ngày”. Mà quả thế, anh như quên ngay phim phiếc, quay sang hỏi tôi về gia đình, về việc chuyển vợ con từ quê ra Vinh. Giọng anh chân thành, đầy sẻ chia lo lắng. Như ngày xưa. Tôi nói mọi thứ đang dang dở. Anh nói, và lộn xộn, cả trớ trêu nữa. Thật lạ là cuộc đời thế mà văn chương vẫn đẹp lung linh, vẫn ngọt ngào, cái thứ đẹp, thứ ngọt ngào mây gió đâu đâu, dân chưa từng thấy, chưa từng nếm trải. Phải khác, khác đi, khác đi. Tôi im lặng nhìn vào mắt anh. Giọng anh day dứt như đang nói với riêng mình, đang gan ruột những lời thấy ra từ đời sống văn chương. Điều ấy mãi sau này tôi mới nhận chân được qua thơ anh, những câu thơ đầy vị đắng chát.
        Ngoài trời vẫn mưa. Mưa trắng trời, trắng đất. Và gió buốt giá thổi phần phật nơi tấm vải hoa rách nát bà cụ bán quán che trước cửa. Sắp đến hòn gach mình. Anh nói và ra khỏi quán, vừa đi vừa đọc:“Thăm thẳm đường dài bước tiếp vu vơ.”
      Không phải đến khi không khí đổi mới chính trị, kinh tế, xã hội và sự “cởi trói” cho văn nghệ thổi về Xứ Nghệ, tác động tới tâm hồn sáng tác của Nguyễn Quốc Anh mà trước đó, trước cả cái buổi chiều mưa rét anh ngồi với tôi trước Xưởng cưa Bến Thủy. Ấy là những ngày nhập tỉnh, chúng tôi  lặng lẽ ra Vinh. Lặng lẽ đi, lặng lẽ suy ngẫm, lặng lẽ nhìn ra bốn phía chung quanh và lặng lẽ nhìn mình. Sự thật cuộc đời đã mở mắt ra cho chúng tôi, rằng đằng sau, phía dưới cái cao cả, cái hứng khởi, cái phấn khích, sự bình yên, cân bằng còn nhiều thân phận, nhiều nỗi éo le, đắng cay, nhiều sự bất công, trớ trêu, trơ trẽn. Và như ý thức được điều ấy, Thanh Minh sưu tầm truyện vui, truyện trạng, Vũ Hoàng bỏ thơ đi làm văn nghệ dân gian, Chính Tâm viết lại tiểu thuyết “ Rừng xanh bao la” dày mấy đốt ngón tay, Quốc Anh thì tự hỏi: “Khi đi bao nhiêu bạn/ Khi về còn bao người?”.
     Thì đấy, thơ anh nói lên những nỗi niềm của con người trước ngổn ngang trần thế, nói một cách chân tình, thuyết phục. Thơ anh chưa mất đi phong vị dân gian đầy chất lý tưởng ở tập “ Tình yêu sáng sớm” nhưng nó lặn sâu vào trong ngôn từ   suy tư, trăn trở.  
       Ở tập thơ Bóng dài đường vắng in năm 1989, sau tập Tình yêu sáng sớm, in năm 1974, đã lắng nghe ra sự đơn côi trên con đường đời hun hút, biền biệt. Trên con đường ấy thấy một Quốc Anh mải miết đi, sẵn sàng sà vào chỗ này chỗ kia, chuyện trò với người này người kia, ngấc đầu và cười và chớp chớp mắt. Ôi, những ông thợ cắt tóc nơi hồ Cửa Nam, bà bán bánh mướt cạnh Cửa Tiền, cậu bé đánh giày trước cổng chợ Vinh, ông Giáo sư dạy văn chương cổ cận ở Trường Đại học và cả cô gái môi son, má phấn mua vui cho quán cà phê bằng những bài hát buồn của Trịnh Công Sơn, cứ như là bè bạn từ thuở nảo nào. Quốc Anh đã “ … lẫn vào số phận đắng cay:
Người chở xe thuê trốn giờ dạy học
Gái giang hồ mỏi  mắt đợi trời đêm
Em bé ăn xin còn vương chút dịu hiền
Bọn chấn khách say bia cười sằng sặc!
Trong cửa vé vẫn bình yên như thế
Mọi sự trên đời vẫn bình yên!”
                                       (Lẩn thẩn)
       Tôi nghe tiếng thở dài của Quốc Anh. Và sau tiếng thở dài kia là những câu thơ gan ruột thấy được trong đó những dằn vặt, những nhớ tiếc, những mơ ước bình dị, chân chính của con người. Tài năng sáng tạo, lý trí và bản năng nhà thơ hòa một tấm lòng chân thành. Chất lý tưởng, cái ngọt ngào, cái lung linh anh day dứt nói với tôi vào bữa mưa rét hồi nào chỉ còn bóng dáng như một thứ hồi quang yếu ớt, còn thì xuyên suốt, xoắn bện trong thơ anh là những nỗi niềm, cay đắng có, dịu êm có trước bao biến động:
Tâm hồn nát quay cuồng trong nghịch lý
Nghếch mặt cười nước mắt chảy vào trong.
                        (Rút trong tập Trái mùa hoa-  1992)
           Đã thế mà đành chịu:  
   Tôi lại một mình, một mình nẻo vắng
   Tìm ánh trời qua kẻ lá vườn hoang.
                   ( Rút trong tập “Gập ghềnh lối cỏ” - 1996 )
        Rồi:
Hoa nát đời hoa- Thơ tôi cùng chia sẻ
Rồi em quên- Tôi lại một mình tôi.
       (Rút trong tập “Chua ngọt thường ngày” -  1997)
Lại một mình:  Tôi lang thang nẻo vắng độc hành.
Nhiều người nói với tôi đọc những câu thơ trên đã rưng rưng nước mắt, thấy Quốc Anh đang nói cho mình, nói cho không ít người đang đơn lẻ trong cuộc đời  nhốn nháo.
Là thế, nhưng đọc kỹ thấy sự cô đơn của Quốc Anh bao giờ cũng được quê hương, cái xóm Đẻo nơi chôn nhau cắt rốn, cứ thao thức bên con sông La “ chảy triền miên vào quá khứ/ Run run ngọn cỏ thủy triều lên” ấp iu, nâng đỡ.Bao giờ cũng bình yên giữa thiên nhiên: “Tóc xanh xanh màu lá cây/ Mắt trong trời mùa thu trong.”Bao giờ cũng khiêm nhường: “Anh không nỡ xòe ô che mưa chiều Đà Lạt/ Sợ vô tình va chạm với  thiên nhiên”. Và để “Hứng mưa rơi và uống/Một mình anh ướt đẫm cả cao nguyên”  (Rút trong tập Lời cây – 2001).Bao giờ cũng hồn nhiên vô tư , đằm thắm giữa tình yêu bè bạn, cũng ấm áp trong vòng tay gia đình và tình yêu nồng nàn với sự bao dung tuyệt vời của người vợ thông minh, tần tảo và bốn người con nết na, có lễ, có nghĩa.
 

Nhà thơ Nguyễn Quốc Anh và nhà thơ Nguyễn Trong Tạo

Bẵng đi một thời gian nghe tin Quốc Anh nghỉ hưu, chuyển qua làm Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Vinh, tôi liền ra chúc mừng anh. Từ ngày chia tỉnh tôi về Hà Tĩnh còn anh, vì hoàn cảnh vợ yếu, con đông mà phải ở lại Nghệ An, thỉnh thoảng anh em mới gặp mặt nhau, nói với nhau dăm câu, ba điều về gia đình còn thì ít khi về với chuyện văn chương thơ phú. Lần này thì khác, chúng tôi nói về đội ngũ làm văn, làm thơ xứ Nghệ với những nhận xét vô tư, những niềm vui, đôi khi thái quá, những lo lắng chân tình. Những lúc ấy, mắt Quốc Anh sáng lên, cái đầu ngật ngật như tôi đã quen, đã nhớ hàng ba chục năm qua. Quốc Anh là thế, vui vẻ, nhiệt tình, cứ như với anh, mang niềm vui đến cho người khác là bổn phận của nhà thơ. Và tôi biết, sau ánh mắt ngời sáng kia, sau nụ cười tươi kia, là những nỗi niềm thăm thẳm, là một thái độ thẳng thắn, rạch ròi đầy trách nhiệm và thấm đẫm tình yêu với mọi sự của cuộc đời, cái cuộc đời dường như không một giây yên ổn, cân bằng. Chính điều ấy làm nên tài năng và tình cảm thơ Quốc Anh.
 Tôi nói lời chúc mừng Nhà thơ Chủ tịch. Quốc Anh cười hiền, nhìn đâu đấy như không quan tâm. Bỗng chợt nhớ bài thơ “Tự cảm”, in nét đậm ở trang đầu phần “Nghìn dặm chân trần”trong tập “Lời cây” của Quốc Anh:  
Sáng sáng ra sông tắm nước sông
Chiều chiều lên núi nhởi cùng thông
Tóc xanh mắt sáng trời ban phước
Nghìn nỗi vui buồn: một chữ: Không.
                      ( Rút trong Cầu Vồng số 1-2002)
Rồi nghĩ, rốt cuộc trên cuộc hành trình “ Bóng dài đường vắng”, Quốc Anh thong dong bước, thanh thản ngẩng nhìn lên chỗ nào đấy giữa khoảng không nơi ấy có một thứ sắc thái phù vân, vô vi lãng đãng …/.

                                               Đức Ban

………………………………………………..
Những câu thơ in chữ nghiền rút trong tập Tâm trạng –Thi phẩm của Quốc Anh; NXB Nghệ An; 2010.